28 Şubat’ta ABD ile İsrail’in İran’a yönelik yaptığı birinci taarruzdan beri Hürmüz Boğaz’ı gündemden düşmedi. Deniz yoluyla taşınan petrolün yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği Boğaz’da trafiğin durma noktasına gelmesi global krize sebep oldu.
Boğaz, Basra Körfezi ile Umman Denizi’ni birbirine bağlayan stratejik bir geçit olmasının yanı sıra, tıpkı artırımdan milyonlarca yıla yayılan devasa jeolojik süreçlerin bir eseri.
ON MİLYONLARCA YILLIK GEÇMİŞ
Bu değerli su yolunun temelleri, yerkürenin şekillenmesinde büyük rol oynayan Senozoik Çağ içerisinde atıldı. Bilimsel datalara nazaran Boğaz, yaklaşık 20 ila 30 milyon yıl evvel, yani Miyosen devri içerisinde Neojen Dönemi’nin tesirleriyle şekillenmeye başladı.
Boğaz’ın ortaya çıkış süreci, yerkabuğundaki dev levha hareketleriyle ilişkili. Arap Levhası’nın kuzeye yanlışsız hareket ederek Avrasya Levhası ile çarpışması, bölgedeki tüm coğrafyayı kökten değiştirdi.
Bu şiddetli çarpışma sonucunda bir yandan Zagros Dağları yükselirken, öbür yandan Basra Körfezi bir havza formunda çöktü. Vakitle suyla dolan bu havzanın denizle olan temas noktası ise bugünkü Hürmüz Boğazı’nı meydana getirdi.
DEVLETLERİN PAYLAŞAMADIĞI İNCİ
Tarih boyunca 11 devlet ve imparatorluk, bu bedelli Boğaz’da kelam sahibi oldu. Antik Çağ’da Ahameniş (M.Ö. 550-330), Part (M.Ö. 247 – M.S. 224) ve Sasani İmparatorlukları’nın (224-651) elinde bulundurduğu Boğaz, stratejik ehemmiyetiyle kar kapısı oldu.
Orta Çağ’da ise Boğaz, İslam devletlerinin hakimiyetine geçti. Yedinci yüzyıl sonrası Boğaz, İslam ticaret ağının kıymetli bir modülü oldu.
BRİTANYA’DAN ABD’YE İŞGAL HAYALİ
İslam devletlerinin yüzyıllar süren hakimiyetinin akabinde Hürmüz Krallığı, 10 ila 16. yüzyıllar ortasında Boğaz’ın anahtarını elinde bulundurdu. Avrupalı denizciler ve haritacılar Hürmüz Adası’nda bulunan Krallık’ın ismini bu Boğaz’a verdi ve hiçbir vakit değişmedi.
Keşifler Devri olarak da anılan Yeni Çağ’da ise Portekiz İmparatorluğu 1515 ila 1622 yılları ortasında Hürmüz Adası’nı ele geçirdi, Boğaz’ın sahibi oldu ve kaleler inşa etti.
Portekizlileri Ada’dan çıkaran ise İngilizlerin dayanağını alan Safeviler oldu. 1622 yılında gelen bu hakimiyet Britanya İmparatorluğu’nun fiili olarak eline geçti. İmparatorluk, toprak işgal etmedi lakin deniz gücüyle denetimi sağladı.
Geçen ay da ABD, Avrupalı “müttefiklerini” Hürmüz’e gemi yollaması için ikna etmeye çalışmış lakin sonuç alamayınca uzlaşma yolunu tercih etmek zorunda kalmıştı.
NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ
Hürmüz Boğazı, tarih boyunca yalnızca bir geçit değil; zenginlik, güç ve denetim manasına gelen bir nokta olageldi.
Dünya petrolünün yaklaşık yüzde 20 ila 30 kadarı bu dar geçitten taşınıyor. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri üzere ülkelerin ihracatı bu Boğaz’dan geçmesi sebebiyle Boğaz’ı denetim eden devlet, global güç üzerinde kelam sahibi olabiliyor.
Babülmendep’in kıymetli, Ümit Burnu’nun ise uzun olması sebebiyle Hürmüz, bölgede ikâme etmesi güç bir Boğaz olarak görülüyor.
Ayrıca, Boğaz’ın dar olması, bölge ülkelerinin savunma yapmasını kolaylaştırıyor.
