İtalya’nın Sicilya Adası’nda bulunan Etna Yanardağı, 500 bin yıldan daha eski olmasına karşın hala son derece etkin. Yaklaşık 3 bin 400 metre yüksekliğindeki volkan, Avrupa’nın en sık patlayan yanardağı olarak biliniyor.
Ancak Etna’yı farklı kılan sadece aktivitesi değil. Yanardağ, birden fazla volkandan farklı olarak alkali lav püskürtüyor ve bunu beklenenden çok daha sık yapıyor.
BİLİM DÜNYASINI ŞAŞIRTAN ÖZELLİK
Etna’nın bu kadar sık ve bol ölçüde alkali lav üretmesi, uzun yıllardır bilim insanları için bir gizem oldu. Zira bu tıp lavların oluşumu olağanda uzun vakit alıyor.
Yeni bir araştırma ise Etna’nın, son yıllara kadar bilinmeyen ender bir magma sistemiyle beslendiğini ortaya koydu. Bu sistem ekseriyetle küçük denizaltı yanardağlarında görülürken, Etna üzere büyük bir volkanda bulunması dikkat çekiyor.
KLASİK TEORİLERE UYMUYOR
Yanardağlar ekseriyetle üç ana düzenek ile oluşuyor:
- Levhaların ayrılmasıyla magma yükselmesi
- Bir levhanın oburunun altına dalması (dalma-batma)
- Mantodan yükselen “sıcak nokta”lar
Etna ise teknik olarak bir dalma-batma zonu üzerinde yer almasına karşın, lavlarının kimyasal yapısı sıcak nokta yanardağlarına benziyor. Üstelik bölgede bilinen bir sıcak nokta da bulunmuyor.
500 BİN YILLIK SABİT KİMYA
Araştırmacılar, Etna’dan aldıkları örneklerle son 500 bin yıldaki lavların kimyasal yapısını inceledi. Sonuçlar, tektonik değişimlere karşın lav bileşiminin şaşırtan derecede sabit kaldığını gösterdi.
Bu durum, Etna’nın klasik yanardağlardan farklı çalıştığını ortaya koyuyor. Zira birçok yanardağ yeni oluşan magmayla patlarken, Etna derinlerde hapsolmuş eski magmayı yüzeye taşıyor.
80 KİLOMETRE DERİNLİKTEN GELEN MAGMA
Bilim beşerlerine nazaran Etna’nın magması, yer yüzeyinin yaklaşık 80 kilometre altındaki üst manto ile levha tabanı ortasında sıkışmış halde bulunuyor.
Afrika levhasının Avrasya levhasının altına dalmasıyla bu magma, süngerden sıkılan su üzere çatlaklardan üst yanlışsız yükseliyor ve yüzeye ulaşıyor.
ETNA ENDER BİR TİPE İLİŞKİN OLABİLİR
Bu bulgular, Etna’nın “petit-spot” olarak isimlendirilen ender bir yanardağ tipine ilişkin olabileceğini gösteriyor. Bu tıp yanardağlar çoklukla küçük ve deniz altında bulunurken, Etna üzere dev bir yapıda görülmesi bilim dünyasında şaşkınlık yarattı.
Araştırmanın başyazarı Sebastien Pilet, “Bu süreçlerin daha evvel sırf küçük volkanik yapılarda gözlemlenmiş olması nedeniyle sonuçlar beklenmedik.” dedi.
ETNA’YI ANLAMAK NEDEN BU KADAR KIYMETLİ?
Etna’nın yakınında Catania ve Messina üzere yüz binlerce kişinin yaşadığı kentler bulunuyor.
Bu nedenle Etna’nın nasıl çalıştığını anlamak, sırf bilimsel açıdan değil, mümkün risklerin kıymetlendirilmesi açısından da büyük değer taşıyor.
