27 Mayıs 1960 askeri darbesinin ardından tutuklanan Demokrat Parti (DP) Tekirdağ Milletvekili Doktor Ahmet Zeki Erataman, Yassıada mahkemelerinde idam cezasına çarptırıldı.
Üç periyot Milletvekili seçilen Erataman’ın cezası tıpkı günün gecesi Milli Birlik Komitesi kararı ile ömür uzunluğu mahpusa çevrildi. Uzun müddettir kaçış planları yapan Erataman, Haydarpaşa Numune Hastanesi mahkum koğuşundan firar ederek Yunanistan’a iltica etti.
Dr. Ahmet Zeki Erataman
DP Milletvekili Zeki Erataman’ın firarı, 27 Mayıs 1960 darbesi sonrasında 25 Haziran 1962-25 Aralık 1963 tarihleri ortasında İsmet İnönü’nün Başbakanlığında CHP (Cumhuriyet Halk Partisi), YTP (Yeni Türkiye Partisi), CKMP (Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi) ve Bağımsızlar tarafından kurulan Türkiye’nin ikinci koalisyonu 27. Hükümet’te İçişleri Bakanı Hıfzı Oğuz Bekata (CHP Ankara Milletvekili) ile Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı Yusuf Azizoğlu’nu (YTP Diyarbakır Milletvekili) karşı karşıya getirmişti.
İçişleri Bakanı Hıfzı Oğuz Bekata firardan Sıhhat ve Sosyal Yardım Bakanı Yusuf Azizoğlu’nu (YTP Diyarbakır Milletvekili) sorumlu tutuyordu ve basına da bu istikamette açıklamalarda bulunuyordu.
MÜFETTİŞ: “OLAYIN BOYUTLARI BÜYÜK”
Olay o tarihlerde büyük yankı uyandırmıştı. Başlatılan birinci incelemede; Emniyet Müfettişi Enver Yanıker, İstanbul Emniyet Müdürü Ali Haydar Özkın, Müdür Muavinleri Arif Yüksel (Danıştay üyesi Arif Yüksel’le karıştırılmamalıdır. Farklı kişiler), Mehmet Akzambak, Gündüz Atabek ve Nihat Kaner‘e Erataman’ın firarı ile ilgili sorular yöneltti.
Müfettiş Yanıker raporunda olayın boyutlarının büyük olduğuna dikkat çekti ve firar olayında İstanbul Emniyetinin ihmali bulunduğuna dair açık beyanlarda bulundu. Bilâhare Mülkiye müfettişlerinin tanzim ettiği raporlarla da firar olayında İstanbul Emniyetinin ihmaller zinciri kesin olarak sabit oldu. Lakin Emniyet Umum (Genel) Müdürü Ahmet Demir, tıpkı İçişleri Bakanı Hıfzı Oğuz Bekata üzere olayda Emniyet mensuplarının kusurunun olmadığını düşünüyordu ve soruşturmanın ilerlemesine onay vermiyordu.
Emniyet ve Mülkiye müfettişlerinin raporlarında direnmeleri Bakan Bekata’yı kızdırmıştı. Mülkiye Müşavir Müfettişi Nail Öktem Bakan Hıfzı Oğuz Bekata tarafından Kavaklıdere’deki meskenine çağrıldı.
Bakan evinde Müfettiş Öktem’i azarlayarak, “Nail Bey bu rapor benim tezime muhalif düşüyor, ben basına bu biçimde beyanat vermedim. Sizden bunu istemedim. Bakanlar Şurasına ben bu raporu götüremem. Siz jandarma ve emniyet olarak bizim Bakanlığı suçluyorsunuz. Ben bilirsiniz ki, Bakanlığımı himaye ederim. Hastaneden Zeki Erataman‘ı kaçıran ve uydurma rapor verdiren Yusuf Azizoğlu‘dur” diye konuşuyordu.
Bu olaylar yaşanırken Erataman’ın firarına yardımcı oldukları gerekçesiyle İstanbul Emniyet Müdür Muavinleri Arif Yüksel, Mehmet Akzambak, Nihat Kaner ve Gürbüz Atabek ve İstanbul Emniyet Müdürü Ali Haydar Özkın hakkındaki soruşturma Emniyet Genel Müdürü Ahmet Demir’in şifahi (sözlü) telefon buyruğuyla durduruldu.
BAKAN İSTİFA ETTİREN FİRAR
TBMM’nin 18 Ekim 1963 tarihinde gerçekleşen oturumundan evvel istifasını açıklayan İçişleri Bakanı Hıfzı Oğuz Bekata, kendisi ve Sıhhat ve Sosyal Yardım Bakanı Yusuf Azizoğlu hakkında Meclis Soruşturması açılması önergesinin akabinde kürsüye çıktı.
Bekata TBMM tutanaklarına yansıyan konuşmasında Azizoğlu’nun Erataman’ı Haydarpaşa Numune Hastanesi Mahkum Koğuşu’nda ziyaret ettiğini açıkladı. Hıfzı Oğuz Bekata bu ziyaretin akabinde Erataman’ın ayrıcalıklı mahkum statüsünü kazandığını hatta hastanede ameliyata bile girdiğini kaydetti.
Erataman’ın firarından Sıhhat ve Sosyal Yardım Bakanı Yusuf Azizoğlu’nu açık bir biçimde sorumlu tutan İçişleri Bakanı Hıfzı Oğuz Bekata konuşmasında Bakan Azizoğlu’nu ayrıca “Kürtçülük” yapmak, “tehlikeli” kimselere Toplumsal Yardım Fonu’ndan yardım yapmak ve “usülsüz” harcamalar yapmakla da itham etti.
RAPORDAKİ POLİS ŞEFLERİ SÜRATLE YÜKSELDİLER…
İçişleri Bakanının istifasına yolaçan Erataman’ın firarında ihmalleri görülen lakin soruşturulmaları engellenen İstanbul Emniyetinin zirve noktasındaki 5 emniyetçiden İstanbul Emniyet Müdürü Ali Haydar Özkın 4 yıl 3 ay üzere uzun bir süre İstanbul Emniyet Müdürlüğü misyonunda bulundu.
İstanbul Emniyet Müdür Muavinleri Arif Yüksel (1973), Mehmet Akzambak (1974-1976) ve Nihat Kaner (1977) peşpeşe İstanbul Emniyet Müdürü olurken yine firarda soruşturulamayan son isim, periyodun İstanbul Emniyet Müdür Muavini Gürbüz Atabek de uzun yıllar İzmir Emniyet Müdürlüğü misyonunda bulunduktan sonra 22 Şubat 1978’de Emniyet Genel Müdürü oldu.
Bu tarihlerde Ecevit’in azınlık hükümeti ile Demirel’in “Milliyetçi Cephe” hükümetleri daima yer değiştiriyordu ve Atabek bu kez Emniyet Genel Müdürlüğü misyonunu 19 Temmuz 1978’de İstanbul Emniyet Müdürlüğü’nde amiri olan ve firar soruşturmasında 4 meslektaşıyla bir arada kendilerini koruyan eski İstanbul Emniyet Müdürü Haydar Özkın’a devredecekti.
Ancak Gürbüz Atabek 1970’li yıllarda öteki arkadaşlarından farklı bir çizgi izledi ve POL-DER’e yakın bir duruş ortaya koydu. Atabek, demokratik polis anlayışını savunan “Halkın Polisi Olmak” başlıklı yazısıyla da dikkatleri üzerine toplamıştı.
FİRAR HİKAYESİNDEN KANLI 1 MAYIS 1977’YE…
Mehmet Akzambak ve Nihat Kaner ikilisi ise Taksim’deki 1 Mayıs 1977 katliamında bir kere daha ortaya çıktılar.
1 Mayıs 1977’de Nihat Kaner İstanbul Emniyet Müdürü, Kaner’den önceki İstanbul Emniyet Müdürü Mehmet Akzambak ise emekliliği sonrasında çalışmaya başladığı Intercontinental Oteli’nin Güvenlik Müdürü olmuştu. 1 Mayıs 1977’de her iki isim de Taksimdeydi.
1 Mayıs 1977’de İstanbul Emniyet Müdürü olan Nihat Kaner vazifesi daha evvel birlikte çalıştığı Mehmet Akzambak’tan devraldı… Kaner’in daha evvel Konya Emniyet Müdürlüğü’nde iken makamında birinci fotoğrafı…
İstanbul Emniyet Müdürü Nihat Kaner
INTERCONTİNENTAL’İN GÜVENLİK MÜDÜRÜ ESKİ İSTANBUL EMNİYET MÜDÜRÜ…
1 Mayıs 1977’de Taksim’de kutlanmaya başlanan 1 Mayıs Emek Bayramı 500 bin kişilik kitlesi ile tarihinin en geniş iştirakine ulaşılmıştı. Fakat 1 Mayıs 1977 Emekçi Bayramı’nın kana bulanacağına yönelik provokasyonlara günler öncesinden başlanmıştı ve dev miting gergin başlamıştı.
Mitingin başlangıcında Akzambak’ın gazetecileri içeriye sokmadığı İntercontinental Oteli’nden önce DİSK Genel Başkanı Kemal Türkler‘in bulunduğu kürsüye hakikat ateş açılmış ve akabinde kitle gaye alınmıştı. Miting alanında adeta “can pazarı” yaşanıyordu.
Mehmet Akzambak’ın İstanbul Emniyet Müdürlüğü vazifesini devrettiği Nihat Kaner ise Toplum Polisi’ne buyruk vererek panzerleri kalabalığın üzerine sürdürdü. Panzerin ezdiği bir bayan olay yerinde anında hayatını kaybetti. Bu ortada panzerlerden halkın üzerine ateş açılırken bir taraftan da su sıkılıyordu. 1 Mayıs 1977’de resmî sayılara nazaran 34 kişi hayatını kaybetti. Hayatını yitirenlerin büyük çoğunluğu (29 kişi) kaçmaya çalışırken Yararı Yokuşu’nda yaşanan izdiham sonucu ezilerek yahut boğularak ölenlerdi. 5 kişi ise kurşunla vurularak can vermişti. Yaralıların sayısı ise 126 ile 220 ortasında değişiyordu.
1 Mayıs 1977’de Taksim’i kana bulayan kışkırtıcılar bulunamadı. Fotoğraf : Coşkun ARAL/POSTSEYYAH
SAVCILIK GEREKÇEYİ BULDU LAKİN FAİLLERE ULAŞAMADI
1 Mayıs 1977’de halkın üzerine ateş açanlar belirlenmek şöyle dursun her şey göz önünde gerçekleştiği halde hiçbir güvenlik vazifelisi ve İntercontinental Otel yetkilisi soruşturmaya dahil edilmedi. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından hazırlanan iddianamede tamamı mitinge katılanlardan oluşan 98 kişi hakkında açılan dava 14 yıl sürdü; asıl sorumlular bulunamadığı için dosya zamanaşımına uğrayarak kapandı.
Akzambak ve Kaner’in 1963’teki DP Milletvekilinin firarında soruşturulamadıkları üzere 1 Mayıs 1977 Taksim katliamında da tabirlerine başvurulamadı. Katliamın iki kilit ismi yıllar sonra sırlarıyla birlikte hayattan koptular. Fakat iddianamede bir cümle vardı ki aslında katliamın perde ardındaki güçleri net olarak tanım ediyordu:
“DİSK’in 1 Mayıs’ta düzenlediği bu Yürüyüş ve Miting bir açıdan, ortalarındaki fraksiyon, uzlaşmaz hal ve Ortodoks zihniyet ne olursa olsun, Türk Solunun birinci kez bir meydanda bir ortaya gelmesi, bir nevi gövde gösterisinde bulunması mahiyetindedir”
Kaynak: Türkiye Toplumsal Tarih Araştırma Vakfı – TÜSTAV
AHMET ZEKİ ERATAMAN KİMDİR?
Yazar Işıl Tuna’nın araştırmasına nazaran; Zeki Erataman, 1915 yılında Erzincan’ın Fethullah Mahallesi’nde dünyaya geldi. Birinci ve orta tahsilini Erzincan’da, lise tahsilini Erzurum’da tamamladı. 1938 yılında İstanbul Tıp Fakültesi’nden mezun olarak hekimlik mesleğine adım attı. 15 Kasım 1945’te terhis edilmesinin akabinde Çorlu’da özgür hekimlik yapmaya başladı. Zeki Erataman; 1950, 1954 ve 1957 genel seçimlerinde Demokrat Parti’den Tekirdağ milletvekili seçilerek parlamentoda üç devir (IX, X ve XI. Dönem) vazife yaptı.
27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin akabinde tıpkı gün tutuklanan Zeki Erataman, haziran ayında Yassıada’ya sevk edildi. Hakkında Anayasayı İhlal Etmek suçlamasıyla Türk Ceza Kanunu’nun 146/1. unsuru uyarınca idam istemiyle dava açıldı.
Ancak Milli Birlik Komitesi, birebir gece aldığı kararla idam cezasını müebbet mahpus cezasına çevirdi. Kararın akabinde Erataman İmralı Cezaevi’nde kısa bir mühlet kaldıktan sonra Kayseri Cezaevi’ne nakledildi. Kayseri Cezaevi’nde müebbet mahpus cezası alan 37 tutuklu ile birlikte hücre mahpusunda tutuldu.
Zeki Erataman, 13 Eylül 1963 tarihinde tedavi görmekte olduğu İstanbul Haydarpaşa Numune Hastanesi’nden firar etti.
Yunanistan’a kaçan Erataman bir mühlet Atina’da ikamet etti. Daha sonra Almanya’ya gitmek için müsaade talebinde bulundu ve burada bir hastanede çalışmak üzere teşebbüste bulundu.
Zeki Erataman, 24 Ekim 1966 tarihinde Almanya’dan Türkiye’ye döndü. Zeki Erataman, Türkiye’ye döndükten kısa bir müddet sonra geçirdiği kalp krizi sonucu 23 Kasım 1966 tarihinde vefat etti.
Bu süreçte Yassıada mahkûmları hakkında çıkarılan Genel Af Kanunu, Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından onaylanarak yürürlüğe girdi ve birçok hükümlü özgür bırakıldı. Zeki Erataman ise firar etmiş olması nedeniyle af kapsamı dışında bırakıldı.
Ahmet Köprülü
