Cumhuriyet arşivlerinden çıkan 1939 tarihli evrak, Türkiye’nin erken periyot güç siyasetlerine ışık tutuyor. Hollandalı bir girişimciye, Erzurum’dan Toroslara uzanan geniş bir alanda petrol arama yetkisi verildiği ortaya çıktı.
Araştırmacı Taner Özdemir, Cumhuriyet tarihinin dikkat alımlı dokümanlarından biri daha gün yüzüne çıkardı. 31 Temmuz 1939 tarihli resmi kararnamede, Hollanda tebaasından Y. Roothaan isimli girişimciye, Erzurum-Hasankale (Pasinler)-Tercan sınırı ile Adana’nın Toros eteklerini kapsayan bölgede petrol arama müsaadesi verildiği görülüyor. Kelam konusu evraka nazaran, bilhassa Palandöken etrafı başta olmak üzere belirlenen alanlarda petrol araştırması yapılmasına devlet tarafından resmi müsaade sağlandı. Kararın, dönemin Bakanlar Kurulu niteliğindeki İcra Vekilleri Heyeti tarafından alındığı ve ilgili kurumların görüşleri doğrultusunda şekillendirildiği anlaşılıyor. Dokümanda, sürecin sırf ekonomik değil birebir vakitte stratejik bir çerçevede ele alındığı dikkat çekiyor. Genelkurmay Başkanlığı’nın muvafakati ve Dahiliye Vekaleti’nin teklifiyle yürütülen müsaade süreci, petrol aramalarının güvenlik boyutunun da göz önünde bulundurulduğunu ortaya koyuyor.
Cumhurbaşkanının imzası var
Kararnamenin altında periyodun Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün imzasının yer alması, kararın en üst seviyede onaylandığını gösteriyor. 1939 yılı, dünya tarihinin kırılma noktalarından biri olan II. Dünya Savaşı’nın çabucak öncesine denk geliyor. Bu süreçte Türkiye’nin yer altı kaynaklarına yönelmesi ve güç bağımsızlığını güçlendirme arayışı dikkat cazibeli bir siyaset olarak öne çıkıyor. Özdemir, Erzurum ve etrafının petrol potansiyeli açısından değerlendirilmesinin bölgenin ekonomik ve jeostratejik değerini artıran bir öge olarak ortaya çıktığını tabir etti.
Devlet potansiyeli fark etti
Belgeyi ortaya çıkaran Türkiye Lisan ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi Taner Özdemir, mevzuyla ilgili değerlendirmesini şu sözlerle genişletti: “Bu doküman, Cumhuriyet’in birinci periyotlarında Erzurum’un sadece tarihi ve askeri tarafıyla değil, yer altı kaynakları bakımından da önemli biçimde değerlendirildiğini gösteriyor. Bilhassa Palandöken ve etrafının petrol arama alanı olarak belirlenmiş olması, bölgenin jeolojik yapısına yönelik o periyotta dahi kıymetli tespitlerin yapıldığını ortaya koymaktadır. Erzurum, Doğu Anadolu’nun kırılma sınırları, tortul alanları ve yer altı oluşumları bakımından her vakit dikkat çeken bir coğrafya olmuştur. Bu doküman, o yıllarda devletin bu potansiyeli fark ettiğini ve milletlerarası iş birlikleriyle bunu değerlendirmeye çalıştığını açıkça ortaya koyuyor. Bugün dahi güç arayışlarının sürdüğü bir dünyada, Erzurum’un bu tarihi art planı yine ele alınmalı ve bilimsel çalışmalarla desteklenmelidir. Ayrıyeten Erzurum’un sırf bir geçiş noktası değil, direkt bir güç alanı olarak düşünülmüş olması son derece dikkat caziptir. Bu durum, bölgenin ekonomik geleceği açısından geçmişte atılmış fakat vakitle unutulmuş değerli bir adım olarak değerlendirilmelidir.”
Ortaya çıkan bu doküman, Türkiye’nin güç arayışlarının köklerinin Cumhuriyet’in birinci yıllarına kadar uzandığını gösterirken, Erzurum, Palandöken ve Toroslar sınırının yaklaşık bir asır evvel dahi petrol potansiyeli açısından değerlendirildiğini gözler önüne seriyor. Bu cins arşiv dokümanları, Türkiye’nin ekonomik tarihine dair bilinmeyen pek çok gerçeği gün yüzüne çıkarmaya devam ediyor. – ERZURUM
