ABD Başkanı Donald Trump, pazar günü duyurduğu “Project Freedom” adlı deniz operasyonunu kısa süreliğine durdurduğunu açıkladı. Üç gün önce başlatılan misyonun amacı, Hürmüz Boğazı’ndan gemi geçişini yeniden başlatmaktı. Ancak operasyon, bölgede ticari gemi trafiğinde kayda değer bir canlanma sağlamazken İran’ın yeni saldırı dalgasını tetikledi.
Trump, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada müzakerelerde “büyük ilerleme” kaydedildiğini savundu:
“Karşılıklı olarak mutabık kaldık; Abluka tam güçle ve etkisiyle yürürlükte kalırken, Project Freedom – Hürmüz Boğazı’ndan gemilerin geçişi- Anlaşma’nın sonuçlandırılıp imzalanıp imzalanamayacağını görmek için kısa bir süreliğine durdurulacak.”
Beyaz Saray, hangi başlıklarda ilerleme sağlandığı ve askıya alma kararının ne kadar süreceğine ilişkin sorulara hemen yanıt vermedi.
TAHRAN’DAN “ADİL ANLAŞMA” ŞARTI
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, çarşamba günü Çin ziyareti sırasında yaptığı açıklamada Trump’ın son sözlerine doğrudan değinmedi. Ancak Tahran’ın “adil ve kapsamlı bir anlaşma” istediğini söyledi.
Arakçi, sosyal medya paylaşımında Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı ile telefonda görüştüğünü de duyurdu. İranlı bakan, bölge ülkeleri arasında diplomasinin önemini vurguladığını ve gerilimin tırmanmasının önlenmesi gerektiğini belirtti.
İran’ın geçen hafta sunduğu öneride, nükleer başlıkların savaş sona erene ve deniz taşımacılığı krizi çözülene kadar masadan kaldırılması istenmişti.
TEK SAYFALIK MUTABAKAT İDDİASI
Axios’a konuşan iki ABD’li yetkili ve konu hakkında bilgilendirilen iki kaynak, Beyaz Saray’ın İran ile savaşı bitirecek tek sayfalık bir mutabakat zaptına yaklaştığı görüşünde olduğunu söyledi.
Kaynaklara göre henüz anlaşmaya varılmış değil. Ancak tarafların savaşın başlamasından bu yana bir anlaşmaya hiç bu kadar yaklaşmadığı belirtiliyor. ABD’nin İran’dan bazı kritik başlıklarda 48 saat içinde yanıt beklediği ifade edildi.
Taslak metinde İran’ın uranyum zenginleştirmeye moratoryum uygulaması, ABD’nin yaptırımları kaldırması, dondurulmuş milyarlarca dolarlık İran varlığının serbest bırakılması ve iki tarafın Hürmüz Boğazı çevresindeki geçiş kısıtlamalarını kaldırması gibi başlıklar yer alıyor.
14 MADDELİK ÇERÇEVE
Kulis bilgilerine göre üzerinde çalışılan metin, 14 maddelik tek sayfalık bir mutabakat zaptı niteliğinde. Görüşmelerin Trump’ın temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner ile İranlı yetkililer arasında, hem doğrudan hem de arabulucular üzerinden yürütüldüğü öne sürüldü.
Mevcut taslağa göre mutabakat, bölgede savaşın sona erdiğini ilan edecek ve ardından 30 günlük müzakere süreci başlayacak. Bu süreçte Hürmüz Boğazı’nın açılması, İran’ın nükleer programının sınırlandırılması ve ABD yaptırımlarının kaldırılması için ayrıntılı bir anlaşma hazırlanacak.
Görüşmelerin İslamabad ya da Cenevre’de yapılabileceği belirtildi.
Bir ABD’li yetkiliye göre İran’ın boğazdaki gemi geçişlerine yönelik kısıtlamaları ile ABD’nin deniz ablukası, 30 günlük süreç içinde kademeli olarak kaldırılacak. Müzakereler çökerse ABD güçlerinin ablukayı yeniden başlatabileceği ya da askeri harekâtı sürdürebileceği ifade edildi.
NÜKLEER MORATORYUM PAZARLIĞI
Mutabakatın en kritik başlıklarından biri, İran’ın uranyum zenginleştirmeye ne kadar süre ara vereceği. Üç kaynak, bu sürenin en az 12 yıl olacağını söylerken, bir kaynak 15 yılın muhtemel uzlaşı noktası olduğunu aktardı.
İran’ın 5 yıllık moratoryum önerdiği, ABD’nin ise 20 yıl talep ettiği belirtildi. Washington ayrıca İran’ın zenginleştirme konusunda herhangi bir ihlalde bulunması halinde moratoryum süresinin uzatılmasını sağlayacak bir madde eklemek istiyor.
Taslağa göre İran, moratoryum sona erdikten sonra düşük seviyede, yüzde 3,67 oranında zenginleştirme yapabilecek. Tahran ayrıca hiçbir zaman nükleer silah aramayacağını ve silahlandırmaya dönük faaliyet yürütmeyeceğini taahhüt edecek.
Bir ABD’li yetkiliye göre taraflar, İran’ın yeraltı nükleer tesislerini işletmemesine dönük bir maddeyi de görüşüyor. Ayrıca BM denetçilerinin ani denetimleri de içeren güçlendirilmiş bir denetim rejimi üzerinde duruluyor.
DONDURULMUŞ VARLIKLAR VE YAPTIRIMLAR MASADA
ABD’nin mutabakat kapsamında İran’a uygulanan yaptırımları kademeli biçimde kaldırmayı ve dünya genelinde dondurulmuş milyarlarca dolarlık İran varlığının aşamalı olarak serbest bırakılmasını kabul edeceği ifade edildi.
İki kaynak ayrıca İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumunu ülke dışına çıkarmayı kabul edebileceğini öne sürdü. Bu başlık, Washington’ın öncelikleri arasında yer alıyordu ve Tahran şimdiye kadar bu talebi reddetmişti. Kaynaklardan biri, uranyumun ABD’ye taşınmasının da seçenekler arasında görüşüldüğünü söyledi.
HÜRMÜZ BOĞAZI ŞUBATTAN BU YANA KAPALI
İran, ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta başlattığı savaşın ardından Hürmüz Boğazı’nı kendi gemileri dışındaki trafiğe fiilen kapattı. Washington ise nisan ayında İran limanlarına ayrı bir abluka uygulamaya başladı.
Trump’ın ABD donanmasını kullanarak boğazı açma girişimi, ticari gemileri geçişin güvenli olduğuna ikna edemedi. İran ise buna karşılık kontrol alanını Birleşik Arap Emirlikleri kıyılarının bazı bölümlerini kapsayacak şekilde genişlettiğini duyurdu.
Operasyon yürürlükteyken İran’a ait insansız hava araçları ve füzeler, boğaz çevresinde birçok gemiyi hedef aldı. Bunlar arasında makine dairesinde patlama bildiren Güney Kore bandıralı bir yük gemisi de yer aldı. Tahran ayrıca BAE’deki hedefleri, boğazın dışındaki kıyıda bulunan ve bazı petrol ihracatlarının Hürmüz’den geçmeden yapılmasını sağlayan başlıca Emirlik petrol limanını da vurdu.
ABD Donanması ise pazartesi günü birkaç küçük İran botunu vurduğunu açıkladı.
PETROL FİYATLARI GERİLEDİ
Trump’ın deniz misyonunu askıya aldığını duyurmasının ardından Brent petrol vadeli işlemleri yaklaşık yüzde 1,2 düşüşle 108,60 dolara geriledi.
Savaş boyunca Trump, askeri taktiklerinde geri adım attığını duyurduğu anlarda İran ile müzakerelerde ilerleme sağlandığını öne sürdü. Ancak bu iddialara ilişkin çoğu zaman somut ayrıntı paylaşmadı.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve diğer üst düzey yönetim yetkilileri ise salı günü yaptıkları açıklamalarda İran’ın Hürmüz Boğazı’ndan geçişi kontrol etmesine izin verilemeyeceğini söylemişti.
KIRILGAN ATEŞKES VE BAŞARISIZ GÖRÜŞME TRAFİĞİ
ABD-İsrail bombardımanını 8 Nisan’da durduran ateşkesten birkaç gün sonra ABD ve İran, Pakistan’da bir tur barış görüşmesi yaptı. Ancak ikinci turu organize etme girişimleri sonuçsuz kaldı. Taraflar birbirini makul olmayan talepler ileri sürmekle suçladı.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, salı günü yaptığı açıklamada “Asıl anlaşmanın bir günde yazılmış olması gerekmiyor” dedi.
Rubio, sürecin “son derece karmaşık ve teknik” olduğunu belirterek şunları söyledi:
“Bu son derece karmaşık ve teknik. Ancak müzakere etmeye istekli oldukları başlıklar ve bunu anlamlı kılmak için başlangıçta vermeye hazır oldukları tavizlerin kapsamı konusunda çok net bir diplomatik çözüme sahip olmamız gerekiyor.”
Rubio buna karşın İran’daki bazı üst düzey liderler için “beyinden hasta” ifadesini kullandı ve anlaşma yapıp yapmayacaklarının belirsiz olduğunu söyledi.
TRUMP: İRAN BARIŞ İSTİYOR
Trump, salı günü Oval Ofis’te gazetecilere yaptığı açıklamada İran’ın askeri kapasitesinin yok edildiğini savundu. İran ordusunun “oyuncak tabancalarla” ateş eder hale geldiğini öne süren Trump, Tahran’ın kamuoyu önünde sert açıklamalar yapsa da barış istediğini söyledi.
Savaşta ABD-İsrail saldırıları İran’da binlerce kişinin ölümüne yol açtı. İsrail’in İran destekli Hizbullah savaşçılarını sınırdan uzaklaştırmak için Lübnan’a girmesinin ardından ülkede binlerce kişi öldü, bir milyon kişi yerinden edildi. İran’ın karşı saldırılarında Körfez ve İsrail’de onlarca kişi hayatını kaybetti.
Çatışma, kasım ayında yapılacak kritik ara seçimler öncesinde Trump yönetimi üzerindeki baskıyı artırıyor. Özellikle yükselen akaryakıt fiyatlarının seçmen üzerindeki etkisi, Beyaz Saray’ın kriz yönetimini daha da hassas hale getiriyor.
