Orta Doğu’da süren çatışmalar, global helyum piyasasının arzını meşakkate sokuyor. Bu arz zahmeti bilhassa yarı iletken bölümünün işleyişine yönelik telaşların öne çıkmasına neden oluyor.
Bölgede yaşanan çatışmalardan en fazla etkilenen ülkelerin başında yer alan Katar, helyum tedarikinde global çapta kıymetli bir pozisyonda bulunuyor. Dünyanın helyum üretiminin kıymetli bir kısmını gerçekleştiren Ras Laffan kompleksine yönelik İran’ın düzenlediği insansız hava aracı ve füze akınları helyum üretimini kıymetli ölçüde etkilerken helyum arzına yönelik badirelerin kısa vadede sona ermesi beklenmiyor.
Jeopolitik riskler azalsa bile Katar’ın helyum ihracatının azalması bekleniyor. Asya tarafı ise bu eserin tedarikindeki aksamalara karşı en çok etkilenebilecek bölge pozisyonunda bulunuyor. Güney Kore ve Tayvan global yarı iletken tedarik zincirinde iki değerli ülke olarak öne çıkıyor.
Her iki ülke de Katar ve Orta Doğu’dan ağır bir halde helyum ithal ediyor. Bu nedenle uzun vadeli rastgele bir aksaklık çip üretiminde darboğazlar yaratabilir. Global elektronik piyasalarında da zincirleme tesirler ortaya çıkabilir.
Helyumun birçok alanda kullanılmasından ötürü üretime ait yaşanabilecek problemlerin da bu alanların ekonomik aktivitelerinde badirelere yol açabileceğine yönelik kaygılar öne çıkıyor.
Katar’da Ras Laffan’ın devre dışı kalması piyasayı sarstı
Asya piyasaları analisti Sadi Kaymaz, AA muhabirine yaptığı değerlendirmede, “Helyum denince birden fazla insanın aklına uçan balonlar gelebilir. Halbuki periyodik tablonun bu en hafif soy gazı, sanayinin damarlarında dolaşıyor. Yarı iletken üretiminden MRI aygıtlarına, füzyon reaktörlerinden kuantum bilgisayarlara kadar geniş bir yelpaze helyuma bağımlı.” sözlerini kullandı.
Bu çerçevede arzın da ABD, Katar ve Rusya’ya bağımlı olduğuna işaret eden Kaymaz, bu bakımdan Katar’da Ras Laffan’ın devre dışı kalmasının piyasayı sarstığını vurguladı.
“Helyumun yerini alacak bir gaz yok”
Kaymaz, yaşanan gelişmelerin Asya için değerli olduğunu belirterek, şöyle devam etti: “Nitekim dünyanın imalat üslerinin kurulu olduğu Asya’da durum son derece yakından izleniyor. Yarı iletken tarafı en hassas alan. Çip üretiminde helyum termal denetim, vakum ortamları ve sızıntı tespitinde kullanılıyor. EUV litografi makinelerinde de helyum soğutma için vazgeçilmez. ASML’in ürettiği bu makineler olmadan ileri seviye çip basmak mümkün değil. En azından bu uygulamalar için helyumun yerini alacak bir gaz yok. Güney Kore helyumunun yüzde 65’inden fazlasını Katar’dan alıyor. Samsung ve SK Hynix global yüksek bant genişlikli belleğin yüzde 80’ini, DRAM’ın yaklaşık yüzde 70’ini üretiyor. Ancak uygun haber şu, şimdilik Kore’deki üreticilerin altı aylık stoku var.”
TSMC’nin ise o kadar rahat olmadığını söyleyen Kaymaz, dünyanın neredeyse tüm gelişmiş çiplerini imal eden şirketin Tayvan operasyonları için mayıs ortasına kadar yetecek rezervi olduğunu lisana getirdi. Kaymaz, şirketin tedariki ABD’den yapabildiğini lakin stoklarının buna karşın azaldığını bildirdiğini söyledi.
Geri dönüşüm yardımcı oluyor ama arz açığını tek başına kapatacak ölçekte değil
Diğer taraftan en çağdaş çip tesislerinde gelişmiş geri dönüşüm sistemlerinin kurulu olduğunu ve helyumun yüzde 90-95’ini geri kazanılabildiğini lisana getiren Kaymaz, “Samsung bölümde birinci helyum geri dönüşüm sistemini kurmuştu, yılda 4,7 ton tasarruf sağlıyor. Japonya ve Tayvan’daki gelişmiş fabların yüzde 70’inden fazlasında geri dönüşüm sistemi var. Singapur’da oran yüzde 50’nin altında. Geri dönüşüm yardımcı oluyor ancak arz açığını tek başına kapatacak ölçekte değil.” tabirlerini kullandı.
Kaymaz, başka taraftan sabit disk tarafına da değinilmesi gerektiğini belirtti. Yüksek kapasiteli sabit disklerde havanın yerini helyumun aldığını anlatan Kaymaz, şunları kaydetti:
“Yoğunluğu havanın yedide biri olduğu için aerodinamik sürtünmeyi azaltıyor, güç tüketimini düşürüyor. Western Digital bu alandaki öncü HelioSeal teknolojisiyle 2014’ten bu yana 27 milyondan fazla helyumlu şoför sevk etmiş. Seagate da helyumlu şoför üretiyor. Sabit disk kesimi helyuma direkt bağımlı. Tıbbi tarafta durum daha acil. Dünya genelinde 14 binden fazla MRI aygıtı çalışıyor. Hepsinin muhteşem iletken mıknatısları sıvı helyumla soğutuluyor. Helyum olmadan mıknatıslar çalışmıyor. Fiber optik kablo üretimi de listeye dahil. Helyum cam yapısındaki kusurları önlemek için kullanılıyor. Yapay zeka patlamasıyla birlikte bilgi merkezi temasları için fiber optik talebi süratle artıyor.”
