Meltem Güneş – Ankara / Hakların ve fırsatların kız çocuklarının hayatını erken yaşta şekillendirmeye başladığı vurgulanan UNFPA’in yaptığı çalışmaya nazaran, inançlı gebelik ve doğum, doğum öncesi ve sonrası bakım, birinci 6 ay yalnızca anne sütü, mecburî aşılara erişim, sağlıklı beslenme, okul öncesi eğitim, şiddetten uzak inançlı hayat şartları 0-5 yaş ortasındaki en temel haklar ortasında yer alıyor. Fakat sosyo-ekonomik eşitsizlikler, kırsalda ve insani yardım bölgelerinde anne ve yenidoğan sıhhat hizmetlerine erişimdeki kısıtlıklar, emzirme ve sağlıklı beslenme ile ilgili farkındalık eksiklikleri üzere nedenlerle her bayan ve kız çocuğu bu periyottaki en temel haklarına erişemeyebiliyor.
En temel haklar
Eşit eğitim imkanlarına erişim, inançlı ve kapsayıcı öğrenme ortamı, şiddetten uzak inançlı aile ortamı, çocuk sıhhatine dayanak, mahremiyet ve korunma da, 6-10 yaş kümesi kız çocuklarının en temel haklarını oluşturuyor. Gelecek beklentilerini şekillendiren ve sonlandıran cinsiyet kalıpları ise bu temel haklara erişimi engelliyor. Çocuk yaşta evlilikler başta olmak üzere şiddetten uzak bir hayat, okula devam edebilmek, HPV aşısı dahil yaşa uygun hizmetlere erişim 11-19 yaş ortasındaki ergen kızların temel hakları olarak sıralanıyor. Çocuk yaşta evlilik riski, akran zorbalığı ve teknoloji dayanaklı cinsiyete dayalı şiddet üzere nedenler de bu periyottaki haklara erişimi engelliyor. İklim hareketi dahil karar alma ve uygulama süreçlerine etkin iştirak, inançlı ve eşit istihdam fırsatları ise 15-24 yaş ortasındaki en temel haklardan.
Adil olmayan hayat
Çocukluk ve gençlik periyodunda biriken eşitsizliklerin bayanların yetişkinlik devrinde hem aile hem de çalışma hayatını direkt etkilediğine dikkat çekilen çalışmada; adil meslek fırsatları, iş-yaşam istikrarını destekleyen uygulamalar, sağlıklı ve inançlı çalışma ortamları, meskendeki bakım yükünün eşit paylaşılması, şiddetten uzak inançlı bir aile ortamı, üreme sıhhati, inançlı gebelik, doğum sonrası bakım da dahil tüm sıhhat hizmetlerine erişim 25-49 yaş ortasındaki bayanların temel hakları olarak yer aldı. İşe alım ve fiyatlandırmada cinsiyet temelli eşitsizlikler, kayıt dışı istihdam, meskendeki görülmeyen fiyatsız bakım yükü, cinsiyete dayalı şiddet riskleri, kaliteli sıhhat hizmetlerine erişimdeki kısıtlılıklar üzere nedenlerle bayanların bu periyottaki en temel haklarına erişemediği aktarıldı.
Onurlu ömür hakkı
Psikososyal dayanak dahil orta yaş bayan sıhhati muhtaçlıklarının öncelenmemesi, menopoz ve sağlıklı yaşlanma konusundaki farkındalık eksikliği, iş ömründe karşılaşılan yaş temelli ayrımcılıklar ve bu devirde derinleşebilen ekonomik güvencesizlik de, 50-64 yaş ortasındaki birçok bayanın en temel haklarına erişimini engelliyor. 65 yaş ve üstü bayanların da yaşa ve cinsiyete hassas sıhhat hizmetleri ve toplumsal muhafaza sistemlerine erişim şiddet, istismar ve ihmalden uzak onurlu bir ömür sürme hakkı olduğu hatırlatılan çalışmada, ileri yaş ve cinsiyet odaklı sıhhat hizmetlerindeki kısıtlılıklar, yaşlanma temelli ayrımcılık, yoksulluk ve artan toplumsal izolasyon riskinin birçok bayanın bu periyottaki haklarına erişimi zorlaştırdığı belirtildi.
Neler yapılabilir?
UNFPA çalışmasında eşitsizliğe karşı neler yapılabileceğine dair teklifler şöyle sıralandı:
■ Anne ve yenidoğan sıhhatine dair haklar ve hizmetler her yer ve şartta garanti altına alınmalı.
■ Cinsiyete hassas ve kapsayıcı eğitim siyasetleri güçlendirilmeli.
■ Eğitimciler, bakım verenler ve aileler için çocuk hakları, eşitlik konusunda farkındalık çalışmaları artırılmalı.
■ Ergen sıhhati eğitimi yaygınlaştırılmalı.
■ Çocuk yaşta evlilik başta olmak üzere cinsiyete dayalı şiddetle çaba eden siyaset ve uygulamalar desteklenmeli.
■ Akran zorbalığı ve dijital şiddete dair farkındalık ve çaba güçlendirilmeli.
■ Gençlerin iklim aksiyonuna etkin iştiraki desteklenmeli.
■ Bayan ve aile dostu siyasetler ile bayanların iş/yaşam istikrarı güçlendirilmeli.
■ Fiyatsız bakım emeğinin eşit paylaşımı desteklenmeli.
■ Menopoz için rehberler ve standart sıhhat takviyeleri oluşturulmalı.
■ Faal yaşlanma farkındalığı artırılmalı.
■ Dijital dahil ömür uzunluğu öğrenme imkanları yaygınlaştırılmalı.
■ Yaşlanmaya hassas ve kapsayıcı iş yerleri teşvik edilmeli, esnek çalışma ve kademeli emeklilik seçenekleri geliştirilmeli.
Dijital şiddet bayanların siyasete iştirakinde engel
TBMM Bayan Erkek Fırsat Eşitliği Kurulu (KEFEK), Birleşmiş Milletler Bayan Ünitesi (BM Bayan Birimi) Türkiye ve Birleşik Krallık Ankara Büyükelçiliği bayanlara yönelik teknoloji aracılığıyla şiddete karşı ortak çabayı güçlendirmek üzere bir ortaya geldi. Nevşehir’de düzenlenen “Kadınların Siyasete ve Karar Alma Süreçlerine İştirakinin Güçlenmesi Bilgi Paylaşım Toplantısı”, başta bayan siyasetçiler olmak üzere, bayanlara ve kız çocuklarına yönelik teknoloji aracılığıyla şiddetin önlenmesine ve bu alanda hesap verebilirliğin güçlendirilmesine odaklandı.
KEFEK Başkanı Çiğdem Erdoğan, açılış konuşmasında, dijital şiddetin bilhassa genç bayanların siyasete iştirakinin önünde bir pürüz oluşturduğunu belirterek, bunun yanı sıra bayanların siyasette kalma müddetlerini de olumsuz manada etkilediğini vurguladı. Erdoğan, “Siyasette bayanlara yönelik şiddet, birçok vakit görünür olanın ötesinde, çok katmanlı bir baskı biçimi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu şiddet, fizikî tehditlerden çok daha sık biçimde, lisan üzerinden, temsil üzerinden ve prestij üzerinden kurulmaktadır. Bayan siyasetçiler, sistematik itibarsızlaştırma, maksat gösterme, dijital taciz ve ruhsal yıldırma pratikleriyle karşı karşıya kalmaktadır” dedi. Erdoğan, KEFEK olarak bayanların hem fizikî hem de dijital dünyada hiçbir endişe duymadan var olabildiği, seslerinin amaç haline getirilmediği bir Türkiye ve dünya için çalışmaya devam edeceklerini vurguladı.
