Son altı haftanın büyük kısmında, Hürmüz Boğazı’ndan çok kısıtlı sayıda gemi geçebildi. Birçok petrol ve gaz taşıyan yaklaşık 800 geminin Körfez’de mahsur kaldığı ve açık denizlere çıkamadığı düşünülüyor.
Hürmüz’ün kapanması ile akaryakıt ve dizel fiyatlarındaki artış, uçak biletlerinin kıymetlenmesi ve global çapta faizlerin yükselmesi ortasında direkt bir bağ vardı.
Birçok ülke ayrıyeten, bölgedeki rafinerilerde üretilen öteki petrokimya eserlerinin tedariki için de bu sulara bağımlı. Bunlar ortasında jet yakıtı, dizel, gübre hammaddeleri ve mikroçip üretimi için hayati değerde olan helyum üzere sanayi eserleri bulunuyor.
İyi haber şu ki 7 Nisan’da ilan edilen ateşkes, çatışmanın daha fazla tırmanmasını durduruyor ve tansiyonun azalması ile barışa giden bir yol sunuyor.
Piyasaların petrol ve gaz fiyatlarında yüzde 15’lik düşüşler ve borsalarda yükselişle olumlu reaksiyon vermesinin nedeni de bu.
Ancak global petrol fiyatlarındaki düşüş anında pompaya yansımıyor. Şirketler petrolü kontratlı fiyatlardan aldığı için, daha düşük fiyatla akaryakıt temin edebilmeleri vakit alabilir.
İngiltere merkezli Servet İdare Şirketi Killik & Co’ya nazaran bu süreç haftalar yahut aylar alabilir.
Benzer bir biçimde besin fiyatlarında da ateşkese karşın düşüş beklenmiyor, hatta önümüzdeki aylarda daha fazla artış gerçekleşeceği düşünülüyor.
Örneğin savaş başlamadan evvel İngiltere’de yıl sonu besin enflasyonu beklentisi yüzde 3,2’ydi. Bu hafta yapılan bir varsayımda ise, savaşın iki hafta içinde bitmesi halinde bile yıl sonu besin enflasyonunun yüzde 9-10 civarında olacağı öngörüldü.
Bu evvelki kestirimin yaklaşık üç katı.
Güncel varsayımı hesaplayan İngiltere Besin ve İçecek Federasyonu İktisat Şefi Dr. Liliana Danila “Körfez’deki güç altyapısının tamir edilmesi bir yıla kadar sürebilir ve bu yüzden besin üreticileri de gübreden kimyasallara ve paket gereçlerine kadar pek çok kalemde fiyat artışıyla karşı karşıya kalacak” dedi.
Dahası bu hassas anda, ekonomik tesir konusunda temkinli olmak için pek çok neden var.
İran, ABD ve İsrail’in müzakerelerin temeline dair farklı anlatımları bulunuyor. Bunun gerçek sınavı, yüz yüze müzakerelerin hakikaten yapılıp yapılmayacağı olacak.
Bir öteki husus ise Hürmüz Boğazı’ndaki fizikî durum.
ABD mi doğruyu söylüyor, İran mı?
Gemi trafiği ABD Başkanı Donald Trump’ın öne sürdüğü üzere serbestçe mi akacak?
Yoksa İran Dışişleri Bakanı’nın ima ettiği üzere, “İran Silahlı Kuvvetleri ile uyum içinde ve teknik sınırlamalar dikkate alınarak” mı işleyecek?
Bu sırf petrol ve gaz için değil, birebir vakitte jet yakıtı, kükürt, üre ve dizel için de hayati kıymet taşıyor.
Ateşkes ne kadar uzun sürerse, önümüzdeki aylarda enflasyondaki mümkün sıçramanın sönümlenmesi de o kadar olası olur.
Bu durum birebir vakitte barışın niteliğine dair temel bir soruyu da gündeme getiriyor. İran, Körfez’de artık yeni bir gerçeklik yarattı. Donanması ve hava kuvveti olmadan bile, kilit bir deniz geçidini denetim edebileceğini ortaya koydu. Hatta geçiş fiyatı toplamaya başlamıştı.
Peki bu durum kalıcı olacak mı? Körfez ülkeleri bunu kabul edecek mi?
İran’ın, bundan bu türlü Boğaz üzerindeki denetimi Umman ile birlikte koordine edeceği tarafındaki iması sıra dışı.
Savaş, Hürmüz Boğazı’nı, pek çok geminin milyon dolarlık geçiş fiyatları ödediği, dünyanın en çıkarlı gişesine mi dönüştürdü?
Açık ki, bunların hiçbiri savaştan evvel gündemde değildi.
Küresel gaz üretiminin, büyük ölçüde Katar’daki altyapıya verilen direkt ziyanlar nedeniyle, önümüzdeki birkaç yıl boyunca etkilenmesi beklenen.
Üretimin yine başlaması haftalar, savaş öncesi kapasiteye dönmesi ise yıllar alacak.
Avrupa’nın doğal gaz stoklarını yine doldurmaya çalıştığı bu devirde, faturalarındaki artışı sınırlamak için, yaz aylarına kadar Körfez’den istikrarlı bir sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) tanker akışı gerekecek.
Ateşkesle birlikte Avrupalı hükümetlerin borçlanmak için ödediği fiili faiz oranlarında kayda paha bir düşüş gördü.
Beş yıllık devlet tahvili faizi, çeyrek puanlık bir faiz indirimiyle muadil ölçüde geriledi.
Bu ateşkes, faizlerdeki bariz yükselişi durdurmaya yardımcı olacaktır.
Uzaması halinde faizleri dünyanın dört bir yanında yine düşmeye başlayacaktır.
Bu savaşta iktisat hiçbir vakit yan bir öge değildi, her vakit merkezi bir faktör oldu.
İran Hürmüz’de global ölçekte bir ekonomik baskı ögesi oluşturdu ve bunu kullanabildiğini gösterdi.
Temel diplomasinin seyri konusunda hâlâ büyük bir belirsizlik var. Fiyatlar, faiz oranları ve kırılgan büyüme üzerindeki tesir konusu da o denli.
7 Nisan’da Trump tehdit ettiği hücumları düzenlese petrolün varil fiyatını 200 dolara çıkarabilirdi.
Bugün ise varil başına 60 ila 70 dolara geri dönüş, denetim altına alınmış enflasyon, daha düşük akaryakıt fiyatları ve daha sakin faiz oranları için bir yol görmek mümkün.
Bu nedenle tansiyonun artmaması global iktisat açısından açık bir rahatlama sağlıyor. Lakin bu çatışmanın gaz arzı ve dünyanın en değerli ekonomik atardamarlarından birinin denetimi üzerindeki kalıcı yaralarının derinliği, hâlâ karşılığı açık bir soru olarak duruyor.
