ABD Lider Yardımcısı JD Vance, Pazar günü seçimlerin yapılacağı Macaristan’ı ziyaret etti.
JD Vance 7 Nisan’da başşehir Budapeşte’de Başbakan Viktor Orban ile bir ortaya geldi.
Vance basın mensuplarıyla dolu görüşme salonda, ABD Başkanı Donald Trump’la herkesin önünde bir telefon görüşmesi yaptı ve Orban’a takviyesini açıklamasının akabinde net bir ileti verdi:
“Biz Viktor Orban’ın tekrar seçilmesi için her şeyi yapacağız!”
Bu cümle, Vance’in, Trump’ın iki haftalık ateşkes öncesi “İran’ı taş bölümüne döndüreceğiz” tehdidi ortasında, neden her şeyi bırakıp bu küçük Avrupa ülkesine, Macaristan’a resmi bir ziyaret yapma gereğini duyduğunun açıklamasıydı.
Küresel model değişikliğinde Macaristan’ın önemi
Macaristan Başbakanı Viktor Orban, 16 yıllık iktidarı sırasında ülkede yeni bir siyasi model yarattı.
Orban’ın “liberal olmayan demokrasi” ismini verdiği bu rejim, 1970’li ve 1980’li yıllardan itibaren yük kazanan ve sosyalist toplumların çöküşünün akabinde dünyaya damgasını vuran liberal demokrasilerin alternatifi olma argümanını taşıyordu.
Liberal dünya görüşü hukuk devletini, siyasette çoğulculuğu, azınlık haklarını, bayan özgürlüğünü, iklim ve etraf korumacılığını hedeflerken, iktisatta ise piyasanın mutlak egemenliğini öngörüyordu.
Devleti küçülterek toplumsal istikrar arayışlarının dışında tutma ve öteki yandan da gelir dağılımında belirleyici olma hakkını piyasaya teslim etme rahatlığı, Batı dünyasında görülmemiş zenginliğe sahip bir seçkin yaratmıştı.
Ancak bu orta bölümleri sıkıntı durumda bıraktığı üzere, dar gelirlileri de yazgılarına terk ediyordu.
Öte yandan Çin ve kimi öbür Asya ülkeleri üzere, genel insan haklarına, toplumsal haklara ve personel haklarına çok ehemmiyet vermeyen ülkeler ekonomik ataklarında inanılmaz başarılı olmuş ve globalleşen dünya iktisadının motoru olma ivmesini yakalamışlardı.
Macaristan Başbakanı Viktor Orban’ın “liberal olmayan demokrasi” ismini verdiği ve daha sonra Trump tarafından öve öve bitirilemeyen bu model, liberal demokrasilere alternatif olarak ortaya atılmıştı.
Bu modelde seçimler vardı fakat seçimlerle iktidara gelen parti ülkede adım adım otoriter bir yapı oluşturuyordu.
Temel hak ve özgürlükler, vatandaşların maddi manevi teminat taleplerinin önüne geçemezdi.
Eğer ulusal egemenlik ve güvenlik kelam konusu olursa temel hak ve özgürlükler geri plana itilebilirdi.
Devletler her durumda kendi çıkarları doğrultusunda hareket eder, memleketler arası hak hukuk ve adalet, ulusal çıkarların önüne geçemezdi.
Gerekirse memleketler arası muahedeler, kontrat ve mutabakatlar da devre dışı bırakılabilirdi.
Elbette bu modelde ulusal çıkarların ne olacağına da önderler karar verirdi.
Lider, yarattığı ve kendisine derinden bağlı bir “milli elit” ile ülkenin ekonomik ve siyasi denetimini elinde meblağ; parlamento, anayasa mahkemesi, basın, ulusal yargı, üniversiteler ve öteki kıymetli ülke kurumları ikinci plana itilir ve önemsizleştirilirdi.
Orban modeli nasıl yaygınlaştı?
Viktor Orban’ın bu teorik temeller üzerinde Macaristan’da 16 yıl boyunca hayata geçirdiği siyasi model Avrupa ülkelerinde de takipçiler buldu.
Model kimi Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinde hükümet seviyesinde uygulandı, kimi Batı Avrupa ülkelerinde ise radikal sağ partilerin kitleselleşmesinin yolunu açtı.
Elbette bu modelin yaygınlaşmasında, Avrupa Birliği (AB) üyesi Macaristan’ın Rusya, Çin ve Türkiye ile stratejik ilgiler geliştirmesinin de büyük rolü oldu.
Ama kuşkusuz Orban rejiminin dünya çapında yepyeni bir model olarak takdir edilmesinde en büyük hisse, benzeri görüşlere sahip Trump’ın ABD’de 5 Kasım 2024’te ikinci defa lider seçilmesiydi.
Trump’ı iktidara taşıyan MAGA (Make Amerikan Great Again-Amerika’yı Yine Şahane Yap) hareketi, pek çok konferansını Budapeşte’de gerçekleştirdi.
ABD Lider Yardımcısı JD Vance, 7 Nisan’da Orban ile yaptığı görüşmeler sonrası “Orban ve Trump, Batı medeniyetlerini korudular” ve “Orban modeli Avrupa ülkeleri için örnek alınacak bir model olmalı” derken kastettiği de buydu.
Macaristan seçimlerinin temel sorusu: Otoriter rejimlerden seçimlerle geri dönüş mümkün mü?
Orban’ın “liberal olmayan demokrasi” ismini verdiği otoriter rejimlerle ilgili en büyük tartışma, bu rejimlerin seçimlerle, yani demokratik hakların kullanımı yoluyla oluşmasına karşın, daha sonra demokratik hakların tırpanlanması nedeniyle geri dönüşün mümkün olup olmadığı sorusu etrafında sürüyor.
Bazılarına nazaran bu rejimlerde seçimlerin yapılıyor olmasına karşın geri dönüş çok sıkıntı, hatta imkansız.
Devlet partisi haline gelen iktidardaki parti, devletin tüm kaynaklarını kullanarak gücünü mutlaklaştırıyor.
Tek elden yönetim edilen ulusal basın ve medya, tek tip telaffuzunu ülkenin en ücra köşelerine kadar ulaştırıyor. İktidar propagandasının gürültüsü her türlü muhalif sesi bastırıyor.
Devlet ihaleleri ve yolsuzluklar eliyle yaratılan yeni elit iktidar partisi için muazzam bir mali kaynak yaratıyor. Bu kaynaklar propaganda alanında fütursuzca kullanılabiliyor.
Siyasallaşan ve iktidar partisi çıkarları doğrultusunda çalışan yargı, adalet sistemine olan itimadı sıfırlıyor, muhalefetin haklı talepleri yargının zırhına çarpıp etkisizleşiyor.
Ama tüm bunlara karşın Macaristan’da yapılan son kamuoyu yoklamaları, Orban’ın rejimine muhalefet eden Peter Magyar liderliğindeki Tisza Partisi’nin seçimi kazanma bahtının yüksek olduğunu gösteriyor.
Macaristan’da Pazar günkü seçim öncesi kamuoyu araştırma kuruluşu Medián tarafından hvg.hu için hazırlanan ve sonuçları 8 Nisan’da yayımlanan ankete nazaran, Tisza 199 sandalyeli parlamentoda 138-143 sandalye kazanabilir.
Tisza böylesi bir zafer kazanırsa, anayasayı değiştirmek için gereken 133 sandalyelik (üçte iki) muhteşem çoğunluğu da sağlamış olacak.
Median, 2022’deki seçimleri en hakikat varsayım eden araştırma kuruluşlarından.
Macaristan’da hükümete yakın kamuoyu araştırma şirketlerine göre ise iktidar partisi Fidesz önde fakat görünen o ki, Başbakan Viktor Orban, 16 yıllık iktidarı boyunca karşılaştığı en büyük siyasi meydan okumayla karşı karşıya.
Fidesz kökenli Peter Magyar, Şubat 2024’te, eşinin de istifasına neden olan bir çocuk istismarı olayındaki af skandalı sonrası hükümetin yolsuzluklarına ve idare stiline reaksiyon göstererek partiden ayrılmıştı.
Magyar, atıl durumdaki Tisza Partisi’ni devraldı, kısa müddette dev bir halk hareketi yarattı, 2024’teki Avrupa Parlamentosu seçimlerinde yüzde 29,6 oy alarak dikkat çekti.
Sosyal medyayı çok faal kullanan Magyar, Orban’ı “elitlere hizmet etmekle” suçluyor ve değişim vadediyor.
Magyar, ABD’nin Orban’a açık takviye vermesiyle ilgili olarak ise seçimleri işaret etti, “Macaristan’ın mukadderatı Washington’da, Moskova’da ya da Brüksel’de değil Budapeşte’de belirlenecek” dedi.
