Sondaj, takviye ve araştırma gemileri, kablo döşeme platformları ve otonom deniz araçları için kritik ehemmiyette olan Dinamik Pozisyonlandırma Sistemi için yerli tahlil oluşturuldu.
İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) ve Türkiye Petrolleri Anonim Paydaşlığı (TPAO) tarafından yürütülen çalışmayla platformların “denizde asılı kalmasını” sağlamak üzere “akıllı bir sabitleyici” teknolojisi geliştirildi.
Geleneksel metotta gemiyi sabitlemek için zincir ve çapalar kullanılıyor. Açıkta yahut geminin daima yer değiştirmesi gereken durumlarda ise çapa atmak hem imkansız hem de operasyonel zorluklar barındırıyor. Dinamik Pozisyonlandırma Sistemi ise adeta “görünmez bir demir atarak” çapa kullanmadan gemiye kendi motorlarıyla olduğu yerde çakılı kalma yeteneği kazandırıyor.
İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Gemi İnşaatı ve Deniz Bilimleri Fakültesi Dekanı ve Proje Yürütücüsü Prof. Dr. Ömer Kemal Kınacı, Deniz Araçlarına Dinamik Pozisyonlandırma Sisteminin Kazandırılması Projesi kapsamında yürüttükleri çalışmaya ait AA muhabirinin sorularını yanıtladı.
Çoğunlukla karada rüzgarın büyük cisimleri sürüklemesine pek şahit olunmadığını, afet düzeyinde bir fırtına yaşanmadığı sürece rüzgarın araçları yerinden oynatamadığını tabir eden Kınacı, lakin bir geminin, açık denizde bırakıldığı andan itibaren olağan günde dahi sürüklenmeye başladığını söyledi.
Limanda gemiyi babalara bağlayarak yerinde tutabilirken açık ve derin denizde gemiyi sabitleyecek bir kara modülü bulmanın mümkün olmayabileceğini anlatan Kınacı, şöyle konuştu:
“Buna rağmen derin denizde sondaj yapılması gereken durumlarda gemi şayet yerinde durmazsa deniz tabanını kazacak sondaj ünitesi kırılır. Bu sebeple, sağlıklı bir operasyon yürütebilmek için, rastgele bir dış tesir sebebiyle geminin pozisyonunu kaybetmiyor olması gerekir. Dinamik Pozisyonlandırma Sistemlerine işte tam bu noktada muhtaçlık duyulur. Dinamik Pozisyonlandırma Sistemi, bir geminin rüzgara, akıntı ve dalga üzere dış tesirlere karşın çapa kullanmadan bulunduğu pozisyonu ve istikameti otomatik olarak müdafaasını sağlayan gelişmiş bir denetim sistemidir. Hassas ve riskli deniz operasyonlarında güvenlik, doğruluk ve operasyon sürekliliği açısından kritik kıymete sahiptir.”
Sistemin klasik bir otopilot yahut akıllı sürüş asistanından çok daha gelişmiş olduğunu vurgulayan Kınacı, şu değerlendirmelerde bulundu:
“Otopilot bir geminin rotasını düz tutmaya fayda. Akıllı sürüş asistanı ise daha çok otomotivde kullanılan bir terim olup denizcilikteki karşılığı gemi otomasyon ve seyir sistemleridir. Bu sistemler ekseriyetle kaptana tavsiye niteliği taşımaktadır. Dinamik Pozisyonlandırma Sistemleri ise etkin hale getirildiği andan itibaren kaptandan rastgele bir komut beklemeden gemiyi olduğu yere sabitler. Bu işi sistemin içinde bulunan çoklu sensör ve eyleyiciler aracılığıyla yapar. Dış tesirleri tespit eder, geminin pozisyon ve rotasındaki sapmayı ölçer ve buna nazaran pervane, dümen ve iticilerini çalıştırarak geminin pozisyonunu müdafaasını sağlar.”
Stratejik bağımsızlık motivasyonu
Kınacı, Dinamik Pozisyonlandırma Sistemi gereksiniminin uzun yıllardır yüksek maliyetli, kapalı ve ithal tahlillerle karşılandığını belirtti.
2010’lu yıllarda bir savunma endüstrisi şirketi bu sistemi geliştirerek yerlileştirmek için yola çıksa da projenin ekonomik nedenlerle rafa kaldırıldığını lisana getiren Kınacı, İTÜ’nün işi üzerine alarak çalışmaları aralıklarla sürdürdüğünü, 2023 yılında periyodun TPAO Genel Müdürü Melih Han Bilgin’in takviyesiyle projeye dönüştüğünü, o devir TP-OTC Genel Müdür Yardımcısı olan TPAO Genel Müdürü Cem Erdem’in katkılarıyla da bugüne gelindiğini bildirdi.
Projenin gerçekleştirilmesi için İTÜ ve TPAO’yu motive eden en temel faktörün teknik ve stratejik bağımsızlık olduğunu vurgulayan Kınacı, “Çevre denizlerimizde yaptığımız sondajlar için en temel gereksinimlerden biri olan Dinamik Pozisyonlandırma Sistemi için ülkemizin dışarıya bağımlı olmaması en değerli motivasyonumuzdur.” dedi.
80 metrelik gemi için 1 metrekarelik hassasiyet
Sistemin sensörlerden gelen dataları okuyarak gemi matematik modeline ilettiğini ve bu model sayesinde itki dağıtımı algoritmalarını çalıştırarak karşı kuvvetler ürettiğini anlatan Kınacı, “Geliştirdiğimiz sistem sadece sensörlerden gelen gürültülü bilgiyi okumakla kalmayıp, matematik modeli kullanarak sonuçları filtreleme kabiliyetine sahip, bu sayede yüksek hassasiyette çalışabilmektedir. TPAO’ya ilişkin bir deniz ikmal gemisi olan Sancar’ın 1/21 ölçeğindeki modeli için İTÜ Gölet’inde yaptığımız testlerde, güç deniz şartlarında dahi desimetre altında hassasiyet ölçülmüştür. Gerçek gemi ölçeğinde konuşmak gerekirse, bu sonuçlar, 80 metre uzunluğundaki bir geminin yaklaşık 1 metrekarelik alan içerisinde sabit kalabilmesi manasına gelmektedir. Yürütülen çalışmalar sonunda sistem tam ölçekli gemilere entegre edilebilir basamağa geldi.” diye konuştu.
Kınacı, deniz kazalarının değerli bir kısmının insan kaynaklı yanlışlardan kaynaklandığına işaret ederek, sistemin daima ve tekrarlanabilir karar sistemleriyle operatör yükünü azalttığını, ani hareket kusurlarını önlediğini ve bilhassa uzun periyodik operasyonlarda güvenliği önemli biçimde artırdığını bildirdi.
Dinamik Pozisyonlandırma Sistemleri ülkede yapılarak bilgi üretilmeye başlandığı andan itibaren yapay zekanın nimetlerinden faydalanmanın mümkün olacağına dikkati çeken Kınacı, vakit ilerledikçe denetim kabiliyeti çok daha gelişkin sistemler (hatta otonom gemiler) yapılabileceğini aktardı. Kınacı, bu sistemleri tam otonom gemilere giden yolda geçilmesi gereken mihenk taşlarından birisi olarak yorumladı.
Ambargoya karşın fonksiyonelliğin anahtarı
Kınacı, bu gereksinimin hala nasıl karşılandığına ait soruya şu karşılığı verdi:
“Dinamik Pozisyonlandırma Sistemi gereksinimi bugün prestijiyle yurt dışı menşeili tahlillerle karşılanmaktadır. Bu durum sadece yüksek maliyet değil, operasyonel ve stratejik bağımsızlık açısından da önemli riskler doğurmaktadır. Yerli bir sistem altyapısı, resmi yahut örtülü ambargo şartlarında kritik sistemlerin fonksiyonelliğinin sürdürülebilmesini sağlar. Örneğin Ukrayna-Rusya Savaşı sırasında GPS sinyallerinin kısıtlanması yahut data irtibatının zorlaşması, dışa bağımlı sistemlerin ne kadar kırılgan olabildiğini açıkça göstermiştir. Doğal iş burada yalnızca sistemin yerlileştirilmesiyle bitmemektedir. Bu noktada yerli bir GPS uygulamasına muhtaçlık duyulmakta olup ülkemizde bu alandaki gelişmeler laboratuvar grubumuz tarafından da dikkatle takip edilmektedir. Projemizde kurgulanan yapı çoklu sensör kullanımı, sensör füzyonu ve mahallî karar verme yetenekleri sayesinde tek bir dış kaynağa bağımlı olmadan çalışabilecek formda tasarlanmıştır. Bu yaklaşım Türkiye’ye stratejik dayanıklılık ve operasyonel süreklilik kazandırmaktadır.”
“Bir son değil başlangıç”
Ömer Kemal Kınacı, sistemin sondaj gemilerinin yanı sıra takviye gemileri, araştırma gemileri, kablo döşeme platformları ve otonom deniz araçlarında da kullanıldığını, birtakım askeri gemilerde de kullanım alanı bulunduğunu söyledi.
Yerli, modüler ve açık mimarili bir tahlilin bölgesel ve global pazarlarda rekabetçi bir ihracat eseri olma potansiyeli bulunduğunu vurgulayan Kınacı, “Sadece bu sistem ile çok büyük çıkarlar elde etmek mümkün değildir. Dilek edilen büyük çıkarlar tam otonom geminin yapılmasıyla birlikte gelecektir. Şu anda dünyada tam otonom bir gemi bulunmamaktadır ve bunu birinci yapan ülke değerli bir avantaj elde edecektir. Yarış süratle devam etmektedir. Daha evvel de söylediğim üzere bu sistem otonom gemiye giden yoldaki mihenk taşlarından birisidir. Münasebetiyle, üniversitemizde geliştirdiğimiz Dinamik Pozisyonlandırma Sistemi’ni bir son değil bir başlangıç olarak görüyoruz.” diye konuştu.
