Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Politikaları Kurulu Lider Vekili, akademisyen ve muharrir Prof. Dr. İskender Pala, librettosunu kaleme aldığı “EDUSA: Bir Anadolu Hikayesi” operası ile “Soygun” isimli yeni romanını AA muhabirine anlattı.
Sanatın ve lisanın toplum üzerindeki tesirinin büyük ehemmiyet taşıdığını belirten Pala, kültürel varlığın fizikî varlıktan daha hayati olduğunu vurguladı.
İskender Pala, librettosunu kaleme aldığı ve Anadolu’da Lidya-Pers Savaşları art planında geçen bir aşk kıssasını bahis alan Edusa operasının anlatısındaki kültür kavramına dikkati çekti.
Usta müellif, bir milleti millet yapanın fizikî varlığından fazla sahip olduğu kültürel birikim olduğunu belirterek, Edusa’nın öyküsüne ait şunları söyledi:
“Toplumların bütün fertleri bir savaşta, bir salgında veya bir natürel felakette yok olsa ve geriye 4 kişi, 3 kişi, 2 kişi kalsa… Şayet o 2 kişi kültürlerine sahiplerse tekrar o toplum birebir kültür dairesinde birebir millet olarak hayat bulabilir. Ancak bütün toplumu öldürüp kültürlerini yaşatmak yerine toplumun kültürünü öldürüp de toplumu yaşatırsanız o millet tıpkı millet değildir. Onun için bir toplumun fertlerinin ölmesindense kültürün ölmesi daha felakettir. Fertler ölebilir, yeni kuşaklar gelir ancak kültürünüz ölürse gelecek yeni jenerasyonlar artık o millet, o toplum, o medeniyet olmaz. Benim ana fikrim buydu. Bunu da bir Anadolu öyküsü üzerinden vermeye çalıştım.”
“Yerli kültürün neden değerli olduğunu anlatmak istiyorum”
Pala, Edusa’nın isminin Yunan öyküsünü çağrıştırdığını aktararak, “İşte tam da oradan yakalamak istiyorum. Yunan medeniyetinin refleksleriyle hareket eden bu toplumun beşerlerine kültürün ne demek olduğunu, yerli kültürün neden değerli olduğunu anlatmak istiyorum. Ben bu tarihi süreçteki kıssayı biraz da bugüne uyarlayarak, insanların kendilerine bakmaları gerektiğini, ‘Yerlilik ve Anadolu ne demek?’ anlamaları gerektiğini düşünüyorum. Aslında Yunan kıssası diye bildiğimiz pek çok şey Anadolu kıssası. Zira temel topraklar bizim topraklarımız lakin Yunan medeniyeti almış başını gitmiş. Ben bu sancıyı çekiyorum.” diye konuştu.
Bu bağlamda yapıtta yer alan başkahramanların isimlerindeki gizeme de değinen Pala, Edusa (Asude), Halludas (Sadullah), Kufu (Ufuk) ve Mehte (Ethem) isimlerinin tersten okunduğunda Anadolu’ya ilişkin isimlere dönüştüğünü kaydetti.
İskender Pala, Türkiye’de nadiren opera metni yazıldığını söyleyerek, “Hele birtakım bölümlerin hiç ilgi alanına girmeyen bir metin. Meğer çok sevinçli, zevkli, lezzetli bir alan. Keşke kendi hikayelerimizden operalar çoğalsa. Bizdeki husus zenginliğiyle Batı formu birleştirildiğinde epey güçlü bir formda dünyaya bizden yayılabilir.” görüşlerini paylaştı.
Edusa operasının hazırlık sürecine de değinen Pala, kelamlarına şöyle devam etti:
“Daha evvelden şiir usulündeki kimi sözlerimin terennüm edildiğini, bestelendiğini biliyorum ama Güldiyar Hanım bana hazırladığı formu dinlettiğinde şunu hissettim: ‘Burada şu kelamlar geçmeli.’ O da bana ‘Ben sizin yazdığınız metni okurken müzik resen zihnimde oluştu.’ demişti. Demek ki karşılıklı olmuş. Zira enstrümantal olarak yalnızca müziği dinliyorsunuz. Kelamlar sizin zihninizde. O hoş bir histi. Elbet insanın ortaya çıkardığı eser, bir çocuğu üzere. Bir çocuğunuz doğduğu vakit seviniyorsunuz. Bu da o denli heyecanlı bir his seliydi.”
Pala, opera metinlerinin daha sıkıştırılmış olduğunun altını çizerek, “1,5-2 saatlik bir müddet içerisinde, söyleyeceklerinizin bir de teganniyle söyleneceğini duyunca ister istemez kısmaya başlıyorsunuz. Bunun için Edusa’yı yazdığımda, bunu nasıl kısaltırım, hangi sözler fazlalık diye düşünerek, tekrar üzerinde personellik yaptım. Ancak bir roman yazarken çok daha özgür davranabiliyorsunuz. Librettoda, 350 sayfalık bir romanın konusunu 15 sayfada anlatmanız gerekiyor.” dedi.
“Aydının misyonu uyandırmaktır”
“Soygun” isimli yeni romanına da değinen İskender Pala, yapıtın şimdiki tartışmalarla paralellik kurabildiği 2. Mahmut periyodunda geçtiğini belirtti.
2. Mahmut’a hakkını teslim etmeyi amaçladığını da vurgulayan usta kalem, romandaki karakterlerin izdüşümlerinin günümüzde de görülebildiğini belirtti. Pala, Yeniçeri Ocağı’nın kaldırıldığı periyotta yaşanan iktidar-muhalefet uğraşının bugünküne benzeri bir atmosfer oluşturduğunu tabir ederek, şunları söyledi:
“Muhalefet ve iktidar. Karanlığa küfretmek, olmayan şahıslar üzerinden hesap görmek… Yani bugüne çok benzeyen çağ. İnsanların mutsuzluk vakti. Tarihe baktığımız vakit bugün yaşananlar üç aşağı beş üst tıpkı. Orada bir adam var, ülkesi için bir şeyler yapmaya çalışıyor. Mektepler, yollar açıyor, düzgün şeyler yapıyor ancak bir türlü yaranamıyor. Zira muhalefet bu türlü bir şey. Ben bugünün kıssasını 2. Mahmut devri üzerinden anlatmaya çalıştım.”
Pala, bugün kullanılan Türkçenin sığlığından duyduğu tasayı lisana getirerek, “Bir muharririn misyonu, okuyucu kendisini anlasın diye okuyucunun anladığı lisandan yazmak değildir. Müellif okuyucunun düzeyine inmez, okuyucuyu kendi düzeyine yükseltmeye çalışır. Bugünkü okuyucuya nazaran dilimi ağır bulan beşerler var. ‘Hocam anlayamadığımız söz çok.’ diyor. Ama ben buna dikkat ediyorum. Yani siyak ve sibakından, bu kelimeyi bilmiyorum fakat herhalde şu manaya geliyordur diye iddia edebilmeli diye ortaya sözler serpiştiriyorum.” diye konuştu.
Yazarın sorumluluk taşıdığını belirten Pala, “Hiç durmadan sözleri kısaltarak, hecelere bölerek, 350 söz ile hayatı yaşamaya çalışmalarına veyahut buna razı olmalarına hayıflanıyorum. Benim kitabımı anlayamıyorsa alıp okumasın, sorun yok. Fakat ben müellif olarak bir sorumluluk taşıyorum. Anlayan, kitabımı okuyan insan biraz yükselmeli. En azından o kitabı okuyorsa, para vermişse karşılığında bir şeyler zihnine koyabilmeli.” halinde konuştu.
Usta muharrir, kitaplarında yer alan aşk, heyecan ve maceranın diğer bir hedef taşıdığını aktararak, “Dünyada hiç kimse öğrenmek için para, emek ve vakit harcamıyor. Ancak eğlenmek için para, vakit, emek harcıyor. O vakit roman bir cümbüş aracı. Ancak ben o cümbüş aracının içerisinde insanlara bir şeyler öğretebilmeliyim. Zira öbür türlü öğrenmiyorlar. Bunu hayıflandığım için söylemiyorum. Aydının misyonu uyandırmaktır.” açıklamasını yaptı.
-“Uykularınızdan uyanın ve sözlerinizi çoğaltın”
İnsanların sahip olduğu sözlere nazaran bir hayat yaşadığını vurgulayan Pala, “Uykularınızdan uyanın ve sözlerinizi çoğaltın. 350 sözle sığ bir hayat yaşarsanız bu türlü bakarsınız lakin 3 bin 500 sözünüz olursa her tarafı görürsünüz. O vakit Filistin’deki acıya ortak olursunuz, dünyanın bir yerindeki sevinç de sizin için sevinç olur. Evet 350 sözle daha kolay fakat daha mutsuz yaşarsınız.” dedi.
İskender Pala, Türkçe sözlüklerinde 98 binden fazla söz olduğuna dikkati çekerek, “3 bin 500 söz demek tahminen az şey değil fakat bir de 35 bin sözle düşündüğümüzü farz edin. Bunu yapabiliriz. Ben bugünkü jenerasyonun söz konusunda çok nankör davrandığını düşünüyorum. Farkına varacaklar hiç elbet. Yaşları 35’e gelince fark edecekler. ‘Ben söyledim.’ demek deva değil. Bunu bir sistem olarak gençlere kazandırmak lazım.” değerlendirmesinde bulundu.
Başarısını ilhamdan çok ağır çalışmaya borçlu olduğunu belirten Pala, kendisinin “daktilo işçisi” olduğunu lisana getirdi.
Pala, gençlere gayelerini yüksek tutma ve çok çalışma tavsiyesinde bulunarak, kelamlarını şöyle tamamladı:
“Hedeflerini yüksek koysunlar ve çok çalışsınlar. Ben çok büyük bir romancı, bir ilham sahibi değilim fakat çok çalışan bir adamım. Günde 10 saatim masa başında geçiyor aşağı üst. Evvelden askerdim, askeri disiplin ile sahiden günde 10 saat civarında çalışıyorum. Gerçi artık 8-9 saate inmek zorunda kaldım yaş ilerleyince. Mesela bir kitabı yazmak için aylarca okurum. Romanın başıyla sonu zihnimde oluşasıya kadar okumaya devam ederim. Romanı yazmak benim için 1,5 aylık bir şey. Daktilo çalışanıyım zira. Yazdıktan sonra da kabalıklarından nasıl yontabilirim diye tekrar tekrar okuyorum. Daha şık nasıl söylenebilir, daha hoş nasıl olabilir? Bazen 400 sayfalık romanı yayıncıya götürüyorum fakat yayınlandığı vakit 250 sayfa oluyor. ‘Onlar gereksiz, bu burada fazlalık, bu olmasın.’ diyerek atıyorum.”
