Uzmanlar, aile içinde erken yaşta şiddetle müsabaka, akran zorbalığı, toplumsal dışlanma, medyada ve toplumsal hayatta şiddetin olağanlaştırılması, şiddet içerikli haber ve oyunlara ağır maruz kalma ile dijital zorbalık üzere etkenlerin gençlerde şiddeti legalleştirme eğilimi oluşturabildiğini, bu eğilimin azaltılmasında ise aileler ile okulların eşgüdüm içinde hareket etmesinin büyük değer taşıdığını belirtiyor.
Kahramanmaraş ve Şanlıurfa’daki okullarda meydana gelen silahlı taarruzlar, gençler ortasında şiddet eğiliminin artmasına neden olan etkenleri gündeme getirdi.
AA muhabirleri, gençlerde ve çocuklarda şiddet eğilimine yol açan faktörleri uzmanlara sordu.
Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, okul şiddetinin evvelce sinyaller veren bir süreç olduğunu belirterek, şiddeti önlemede toplumsal ve duygusal marifet eğitimlerinin hayati değer taşıdığını söyledi.
Okul şiddetinin büsbütün sıfırlanamasa da büyük oranda önlenebilir bir olgu olduğunu kaydeden Tarhan, “Çünkü okul şiddeti ani patlama değil, evvelce gelişen bir süreçtir, bu yüzden erken fark edilirse önlenebilir. Zira araştırmalar şunu gösteriyor, saldırganların yüzde 70-80’i evvelden sinyal verir. Birçoklarında toplumsal geri çekilme, tehdit lisanı, ağır öfke ve planlama davranışı vardır. Şiddet görünmez değil, erken evrede fark edilebilir.” sözlerini kullandı.
ABD’deki okul şiddeti datalarına değinen Tarhan, 2013-2023 yılları ortasında silahlı olaylardaki yüzde 324’lük devasa artışın akabinde okullarda şuurlu farkındalık, empati, dürtü denetimi ve sosyal-duygusal maharet (SEL) eğitimlerinin başlatıldığını hatırlattı. Bu çalışmaların sonuç verdiğini aktaran Tarhan, 2024’te 336 olan olay sayısının 2025’te yaklaşık yüzde 22 azalarak 254’e gerilediğini söz etti.
Prof. Dr. Tarhan, şiddeti durdurmak için şu üç stratejiyi önerdi:
“Birincil tedbire, tüm öğrencilere yönelik empati, zorbalık aksisi programlar ve his düzenleme hünerleri kazandırılmalı. İkincil tedbire, riskli, sessizleşen yahut alışılmışın dışında davranan öğrencilerin erken tespiti ve ruhsal danışmanlık hizmetlerine yönlendirilmesi. Üçüncül tedbire, yüksek risk durumlarında kriz müdahale takımlarının kurulması ve aile-okul-uzman işbirliğinin sağlanması.”
Dijitalleşmenin toplumsal izolasyonu artırdığına dikkati çeken Prof. Dr. Tarhan, “Mafya önderi üzere kimi rol modeller şiddeti estetikleştiriyor. Çağdaş tedbire çalışmaları yalnızca okul duvarları ortasında kalmamalı, dijital hayatı da kapsamalıdır. Genç ‘kimse beni anlamıyor’ diyorsa orada bir risk vardır.” diyerek kelamlarını tamamladı.
“Çocuğun sessiz olması sorun olmadığı manasına gelmiyor”
Çocuk ve Ergen Psikiyatristi Prof. Dr. Gökşin Karaman, ergenler üzerinde ebeveyn, toplumsal medya, akran üzere birçok yük ve talebin olduğunu söyledi.
Ergenlerin bu taleplerle başa çıkmak üzere bir donanımı olmadığını aktaran Karaman, “İzolasyonun agresyonu artırdığını biliyoruz. Yani dışarıda kalmak o denli ya da bu türlü teknik olarak saldırgan davranışı artırıyor. Dışarıda bırakırsan ve rehabilite etmezsen, bir formül bulmazsan, ergenin gözünde ‘Bu çocuk gözden çıkarıldı.’ halinde yazılıyor. İstenmeyen davranışlar artabiliyor. Ferdî problemler yok mu? Ergenlerin tek tek kesinlikle ferdî sorunları var lakin ortam da buna, onları gözden çıkararak bence yer hazırlıyor. Yani kazanmak üzerinden değil de sistem elemek ve diskalifiye etmek üzerinden gidince bu türlü oluyor.” tabirlerini kullandı.
Karaman, dışarıda bırakılmanın çok önemli bir tehdit olduğunu belirterek, “Tıbbi kanaatim, bunların psikopatolojisi doğal ki var fakat pimi çeken dışarıda bırakılmak. Çocuğun sessiz olması sorun olmadığı manasına gelmiyor, alakanın olmadığı manasına geliyor. Çocuğun sorun vermemiş olması, vermeyeceği manasına gelmiyor.” dedi.
Olayların peş peşe yaşanmasını “kopyalamak” olarak yorumlayan Karaman, “Bu kadar sık ve peşinden olması kopyalanmış manasına geliyor. ‘Bu iş bu türlü oluyormuş. Buna da bu türlü infial formunda reaksiyon veriliyormuş.’ deniliyor ve bu öğreniliyor. Medyanın da her şeyi olduğu üzere yayınlaması yasaklanmalı. Haber lisanı çok belirleyici, özendirebilir de. Olayı aksiyon sineması üzere anlatmak çok yanlış.” diye konuştu.
Karaman, “Psikolojiden evvel her vakit güvenlik gelir, evvel güvenliğin sağlanması gerekir. Herkes evladına bir şey olmayacağını bilecek, öğretmenler, öğrenciler kendini inançta hissedecek.” dedi.
“Sosyal dışlanma yaşayan genç, ‘görünür olmak’ için şiddete başvurabiliyor”
Üsküdar Üniversitesi NPİstanbul Hastanesi Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Dr. Öğr. Üyesi Yakup Erdoğan, okullarda artış gösteren şiddet hadiselerinin ardında yatan ferdî, ailesel ve toplumsal faktörlere dikkati çekerek, erken ikaz işaretleri konusunda aileleri ve eğitimcileri uyardı.
Erdoğan, şiddet eğilimi gösteren gençlerin evvelden fark edilebileceğini belirterek, kritik belirtileri şöyle sıraladı:
“Bunlar davranışsal değişimler olarak görülebilir, ani öfke patlamaları, küçük olaylara çok reaksiyon verme, kurallara karşı isyan, otoritelerle daima çatışma, fizikî arbedelere karışma ya da tehditkar davranışlar sergileme. Yeniden daima kızgınlık, kin ya da intikam kanıları, ağır hayal kırıklığı ve değersizlik hissi, aile ve arkadaşlarından uzaklaşma, daha agresif ve riskli davranışları olan kümeyle yakınlaşma biçiminde görebiliriz.”
Bu profildeki gençlerin şiddet içerikli malzemelere ilgi duymalarının da erken ikaz belirtileri olarak görülebileceğini kaydeden Erdoğan, “Sosyal dışlanma yaşayan genç, aidiyet hissini kaybettiğinde ‘görünür olmak’ için şiddete başvurabiliyor. Medyada, siyasette yahut toplumsal hayatta şiddetin olağanlaşması de gençlerin bu davranışları model almasına neden oluyor. Şiddet içerikli haberlerin ve oyunların yoğunluğu gençlerde duyarsızlaşma ve şiddeti yasallaştırma eğilimi yaratabilir. Dijital ortamda yaşanan zorbalık, okul içi şiddete ruhsal yer hazırlayabilir yahut fizikî ataklara dönüşebilir.” değerlendirmesinde bulundu.
Şiddet olayları sonrasında izlenmesi gereken yol haritasına değinen Erdoğan, okul ortamının süratle inançlı ve öngörülebilir hale getirilmesi gerektiğini vurguladı.
Günlük rutinlere denetimli dönüşün değerli olduğunu vurgulayan Erdoğan, toplumsal takviye ağlarının güçlendirilmesi, okul ruhsal danışmanlarıyla işbirliği yapılması ve gerekli hallerde uzman dayanağına başvurulması gerektiğini tabir etti.
Sosyal medya ve dijital kültürün etkisi
Üsküdar Üniversitesi NPİstanbul Hastanesi’nde vazifeli Çocuk ve Ergen Klinik Psikolog Aybeniz Yıldırım da son günlerde okullarda yaşanan şiddet olaylarının çok boyutlu kıymetlendirilmesi gerektiğini kaydetti.
Yıldırım, “Aslında olay tek başına toplumda okul taarruzları artıyor demek, çok da uygun değil. Ferdî seviyede duygusal dertler, dürtü denetim zorluğu, geçmişte şiddete maruz kalma, aile seviyesinde sert, tutarsız ya da ihmalkar ebeveynlik, okul seviyesinde dışlanma, düşük bağlılık ve başarısızlık, toplumsal seviyede ise eşitsizlik, ümitsizlik ve çevresel şiddet tesirli.” değerlendirmesinde bulundu.
Sosyal medya ve dijital kültürün tesirine de değinen Yıldırım, şöyle devam etti:
“Aslında sorun yalnızca ‘Kapıda güvenlik vazifelisi var mı, dedektör çalışıyor mu?’ sorunu değil. Olayın özü o riskli süreci erken fark etmek, sağlıklı bir münasebet kurmak ve krizi daha büyümeden gerçek yönlendirmek. Fizikî güvenliğin ötesine geçip, şiddetin altındaki toplumsal ve ruhsal nedenlere inmek zorundayız. Zira günümüzde dijital kültür ve toplumsal medyanın tesiriyle bu tablo uygunca karmaşıklaştı. En büyük tehlike de şiddetin bir halde estetik bir kılıfa sokulması ya da bir popülerlik aracına dönüştürülmesi.”
Yıldırım, bu çeşit olayların akabinde ruhsal dayanağın kıymetine değinerek, “Öğrenci ve öğretmenlerin ruhsal dayanağa önemli muhtaçlığı var. Herkesin travma yansısı tıpkı olmayabilir, bu nedenle birinci basamakta yanlışsız yaklaşım çok değerli. Sonrasında yas ve travma süreçlerinde ferdî dayanakların sürdürülmesi gerekiyor. Her çocuk için tek başına terapi kâfi olmayabilir, farklı dayanak sistemleri da devreye girmeli. Okullarda ruhsal dayanıklılığı artıran çalışmalar değerli. Akran zorbalığına ise katiyetle tolerans gösterilmemeli, çocukların öfke denetimi ve çatışma çözme maharetleri güçlendirilmeli. Öğretmenlerde erken ikaz sistemlerinin faal olması ve ailelerle güçlü işbirliği kurulması da büyük değer taşıyor.” tabirlerini kullandı.
Aile içi irtibatta yaşanan problemler çocukların davranışlarına yansıyor
Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Sosyoloji Kısmı’ndan Dr. Berat Dağ, özellikle 15 ila 17 yaş aralığındaki çocuklarda cinayet, yaralama, tehdit, uyuşturucu kullanımı ve hırsızlık üzere hatalara yönelmede bir yoğunluk olduğunu söyledi.
Dağ, aile içi bağlantıda yaşanan meselelerin çocukların davranışlarına direkt yansıdığını belirterek, çocukların şiddet eğiliminin azaltılmasında ailelerin ve okulların koordineli hareket etmesinin büyük kıymet taşıdığını kaydetti.
Toplumda artan kutuplaşma ve öfke lisanının gençler üzerindeki tesirine değinen Dağ, toplumsal seviyede barizleşen kutuplaşmanın bireyleri ve kümeleri birçok mevzuda uzlaşmaz taraflar haline getirdiğini, bunun da güvensizlik, kaygı ve öfke üzere hisler üzerinden şiddet eğilimlerini beslediğini tabir etti.
Dağ, “Okullardaki yönetici, öğretmen ve öğrenci ilişkilerinin itimat ve adalet üzerine inşa edilmesi elbette ki çok değerlidir. Öğrencilerin eğitim-öğretim süreci boyunca inanç, sevgi, hürmet ve adalet üzere pahaları tam manasıyla içselleştirmesi gereklidir.” dedi.
Rehberlik ve ruhsal danışmanlık hizmetlerinin aktifliğinin artırılmasının şiddetin önlenmesinde kritik rol oynadığını aktaran Dağ, “Ayrıca eğitimin temel bir toplumsal kurum olması hasebiyle bu ünitelerin okulda eğitim alanında uzmanlaşmış sosyologlarla çalışması muhtaçlığı da gündeme gelmelidir. İşbirliği bağlamında ilgilenilen öğrenci sayısını azaltacak atamalar yapıldığında okuldaki şiddet temelli sıkıntılar azalabilir.” değerlendirmesinde bulundu.
