Uzmanlar, yalnızlık hissiyle dijital mecralara sığınan gençlerin, denetimsiz kümelerin içinde kendilerine yapay kimlik inşa ederken şiddeti “statü anahtarı” olarak benimsediklerini belirtiyor.
Şanlıurfa’daki lisede ve Kahramanmaraş’taki ortaokulda gerçekleştirilen silahlı hücumlar, toplumsal medya platformları ve şiddet içerikli sanal oyunların çocuklar üzerindeki tesirlerini bir kere daha tartışmaya açtı.
AA muhabirleri, dijital platformların çocuklar ve gençler üzerindeki muhtemel tesirlerini, bu tesirlere karşı alınabilecek tedbirleri uzmanlara sordu.
İstanbul Medipol Üniversitesi İletişim Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Ali Büyükaslan, sanal ortamdaki ilgisini o alemin gerçekleri üzerinden kurgulayıp bunu nefes aldığı hayata aktarmaya çalışan, şimdi ergenlik periyodundaki çocukların adeta bir oyun oynuyormuşçasına davranmasının, üzerinde her istikametiyle düşünülmesi gereken bir bahis olduğunu söyledi.
Şiddetin yaygınlaşmasındaki değerli etkenlerden birinin şiddeti görünür kılmak olduğuna dikkati çeken Büyükaslan, “Şiddetin her türlüsünün özendirici bir biçimde algılanabileceği ihtimalini göz arkası ederek, rastgele bir tasa taşımaksızın birinci paylaşımı yapma, en tesirli içeriği verme gayretiyle hareket etmek epey sakıncalıdır. Bu cins anlayışlarla yapılan yayınların bilhassa belli yaş kümelerinde bir öykünmeye, bir ekran önü ve içi dünyadaki kahramanlığın benzerini nefes aldığı dünyada da yaşamak, yaşatmak kanısıyla hareket etmeye yol açacağı bilinmelidir.” diye konuştu.
Dijital platformların en değerli özelliğinin “mutlak etki” olduğu, bunun her yaş kümesinde farklı yoğunlukta tesirini hissettirdiğini tabir eden Büyükaslan, şunları kaydetti:
“Özellikle çocukluk periyotlarından ergenlik devirlerine kadar olan müddette hangi cinsten olursa olsun internet mecraları ve dijital platformlar, yalnızca birer oyun alanları olmamakta, çabucak her cinsten bağın kurulabildiği, rol modeller oluşturulabilen, her tipten istismara açık, çabucak herkesin farklı niyet ve beklentilerle kendini orada öylece var edebildiği ortamlardır. Bu ortamlarda en masumane hisleriyle bulunan çocuklar, gençler, farkında olmaksızın bir bağımlılığın içerisinde kendilerini dijital demir parmaklıklar ardına mahkum ederek oranın kurallarıyla yaşamaya, oradaki kuralları gerçek hayatta da uygulama ve hissetme tutkusuna kapılmaktadır.”
Büyükaslan, algoritmaların hangi platformda ve hangi yaşta olursa olsun sunduğu niyet ve davranış kalıplarının artık içerisine aldığı kullanıcılar için yapılması mecburî mutlak fikir ve davranışlar haline geldiğini, bunun bütün kullanıcılar için mutlak tesire maruz kalma durumunu ortaya çıkardığını lisana getirdi.
Siyaset, aile, eğitimciler ve emniyet güçleri başta olmak üzere milletin geleceğiyle ilgili vazife düşen herkesin bu sorun konusunda düşünmesi, kısa ve uzun vadeli tahlilleri hayata geçirmesi gerektiğini kaydeden Büyükaslan, “Bugün artık bir daha yaşanmasın diye alınacak emniyet önlemlerinin çok ötesinde ‘Çocuklarımızı, gençlerimizi bedenen ve zihnen nasıl daha şuurlu, daha öz inançlı ve huzurlu bir hayata hazırlayabiliriz?’ sorularının karşılıklarını aramalıyız. Bu yanıtlar, çok istikametli uğraşları mecburî kılmaktadır. Bu gayretler, öteki ülkelerde sıkça karşılaştığımız bu elim hadiselerin ülkemizde tekrarlanmasını önlemek için son derece kıymetlidir.” tabirlerini kullandı.
“Aileler, çocuklarıyla gerçek bir münasebet kuracak vakit bulmakta zorlanıyorlar”
Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Sosyoloji Kısmı Lideri Prof. Dr. Barış Erdoğan da gençlerin aile ya da okul üzere klâsik kurumlardan uzaklaşıp bu tıp radikal dijital kümelerde aidiyet aramalarını tek bir nedene bağlamanın gerçek olmadığını, birkaç toplumsal kırılmanın tıpkı anda devreye girdiğini söyledi.
Ailelerin birçok genç için eskisi kadar güçlü bir bağ kuramadıklarını lisana getiren Erdoğan, “Aileler, daha yorgun, daha korkulu, daha dağınık. Çocuklarıyla gerçek bir bağlantı kuracak vakit bulmakta zorlanıyorlar. Vakit bulanların bir kısmı da dijital dünyanın suratına, lisanına ve tehlikelerine nasıl karşılık vereceğini bilemiyor. Bu açıdan aileler de hayli savunmasız. Okul ise birçok genç için kendini kıymetli hissedebileceği bir yer olmaktan uzaklaşıp bitmeyen bir yarışın ve muvaffakiyet baskısının yaşandığı bir alana dönüşüyor.” halinde konuştu.
Bu durumda çocukların ve gençlerin görünür olabildikleri, anlaşıldığını düşündükleri, öfkelerine karşılık buldukları öbür çevrelere yöneldiklerini, internetin de tam bu noktada devreye girdiğini belirten Erdoğan, kelamlarını şöyle sürdürdü:
“Gerçek hayatta silik, değersiz ya da başarısız hisseden bir genç, bu tıp kümelerin içinde bir anda kendini kıymetli biri üzere görebiliyor. Sıradan biri olmaktan çıkıp korkulan, konuşulan, tesir yaratan biri üzere hissetmeye başlıyor. Burada kendince bir statü kazanıyor lakin bildiğimiz manada bir saygınlık değil daha karanlık bir statü bu. Takdir görmekten çok dikkat çekmek, sevilmekten çok iz bırakmak, kabul görmekten çok gündemi işgal etmek üzerine şurası. Kimi şiddet odaklı çevreler, kırgın ve yenilmiş hisseden gence şu duyguyu veriyor: ‘Sen kıymetsiz değilsin, sana haksızlık yapıldı, artık karşılık verebilirsin.’ Bu yüzden şiddet, gencin gözünde kaybettiği tartısını geri kazanmanın bir yolu üzere görünmeye başlıyor. Canlı yayın, manifesto, evvelden bırakılan bildiriler, görsel semboller ve internet lisanı bunun kesimleri haline geliyor yani fail ziyan vermekle yetinmiyor, görülmek de istiyor. İsminin duyulmasını, manzarasının yayılmasını, ardında bir metin bırakmayı önemsiyor. Bu da bize şunu anlatıyor: Kimi taarruzlar anlık bir patlamadan çok, evvelden zihinde kurulmuş bir sahneye benziyor.”
Erdoğan, birtakım olaylarda görünür olma isteğinin, tanınma isteğinin hatta ismini duyurma hevesinin açık biçimde devrede olduğunu gördüklerini belirterek, “Modern kültür gençlere daima şunu fısıldıyor: ‘Görünürsen varsın, iz bırakırsan değerlisin.’ Kendini bedelsiz hisseden biri de bazen bu görünürlüğü çok karanlık bir yoldan arayabiliyor. Güzel bir şeyle tanınamıyorsam dehşetli bir şeyle tanınayım duygusu ortaya çıkabiliyor. Tam da bu yüzden medyanın lisanı çok değerli. Failin ismi, imgesi, yazdıkları ve etrafında kurulan karanlık öykü ne kadar deverana girerse benzeri kırılganlıklar yaşayan diğerleri için o kadar cazip bir örneğe dönüşebiliyor. Bu cins hücumlar çok konuşulduğunda, fail uzun uzun anlatıldığında ve olay etrafında karanlık bir ilgi üretildiğinde, benzeri kırılganlıklar yaşayan gençler için tehlikeli bir örnek oluşturuyor.” dedi.
Erdoğan, dijitalleşen dünyada bireylerin yalnızca kendi mahallesinden, okulundan ya da arkadaş etrafından etkilenmediklerine, dünyanın öteki yerlerindeki şiddet sahnelerinden de etkilendiklerine dikkati çekti.
“Asıl sıkıntı yasaklamak değil hem bireylerin hem de ailelerin bu riskin farkında olması”
İstanbul Aydın Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Volkan Dülger, bir kişi şimdi hatası işlemeyi düşünmüyorken öbür birinin onu ikna etmesinin “azmettirme” olarak değerlendirildiğini, suça iten kişinin de en az kabahati işleyen kadar sorumlu olduğunu söz etti.
Dülger, kişinin hareketi yapmayı başına koymuş olması ve etrafındakilerin “Devam et”, “Haklısın” üzere sözlerle onu motive etmesinde “yardım etme” fiilinin kelam konusu olduğunu, bunun da tekrar ceza gerektiren bir durum olduğunu belirtti.
Olay gerçekleştikten sonra toplumsal medyada yapılan paylaşımların da kabahat teşkil ettiğine dikkati çeken Dülger, “Saldırıyı öven, destekleyen ya da yasallaştıran yorumlar, ‘suçu ve hatalıyı övme’ kapsamındadır yani yalnızca hareketi yapmak değil sonrasında bunu övmek de hukuken ceza sorumluluğunu gerektiren bir davranış. Öngörülen cezalar da epey önemli ve azımsanamayacak seviyede.” diye konuştu.
Dülger, bu cins olaylarda toplumsal medya platformlarını kapatmanın yahut tümüyle denetim altına almanın kalıcı tahlil olmadığını lisana getirerek, “Bugün bir platform kapatılsa yarın öteki bir mecra ortaya çıkıyor. Bu yüzden asıl sorun yasaklamak değil hem bireylerin hem de ailelerin bu riskin farkında olmasıdır. Kuşkulu bir durum görüldüğünde bunu ciddiye almak ve yetkili yerlere bildirmek, birden fazla vakit çok daha ağır sonuçların önüne geçebilir.” değerlendirmesinde bulundu.
“Platformların tehlikeli yanı, kontrolsüz bir bağlantı alanı olması”
Psikolog Abdulaziz Yılmaz da dijital mecralarda kurulan denetimsiz kümelerin gençleri şiddet sarmalına çektiğini, bilhassa Telegram ve Discord üzere platformların “suç laboratuvarı” üzere kullanıldığını belirtti.
Bu platformlarda “Biz özeliz, bir grubuz. Bizim kümemizin pahaları, kriterleri var, bizim kümemize ilişkin olmanın koşulları var.” üzere bâtın ve görünmez akran baskısının bulunduğunu lisana getiren Yılmaz, “Suç işleyen bu yaş kümesinin en temel gereksinimi, kimlik oluşumu muhtaçlığıdır. Kendilerini bir kimlikle var etmeye çalışırlar. Bu platformların tehlikeli yanı, kontrolsüz bir bağlantı alanı olması.” dedi.
Platformlarda şiddetin planlı formda nasıl olağanlaştırıldığı ve çocukların bu sürece nasıl dahil edildiğine ait Yılmaz, şunları lisana getirdi:
“Şiddet görüntülerine fazlaca maruz kalan çocuklarda empati kaybı ve duyarsızlaşma açığa çıkıyor. Ötekinin acısını hiç düşünmeden direkt yapacağı işe odaklanıyorlar. Bu kümeler, ‘Burada bu işi yaparak kendini var ediyorsun, toplum seni fark ediyor, bir anda bütün ilgiyi senin üzerine yönlendiriyor.’ diyerek bunu besliyor. Çocuk, Amerika’da bu işleri yapan birinin fotoğrafını profil resmi yapıyor ve çocuğun ‘O yaptı, ben de yapacağım, bir mühlet sonra benim fotoğrafımı de birtakım çocuklar kendi profillerine profil resmi yapacaklar.’ diye fark edilme gereksinimi bu kümeler sayesinde organize ediliyor. 12-13 yaşında bir çocuğun 4-5 tabanca, pompalı vesaireyle okula gitmesi, kendi başına yapabileceği bir şey değil. Art planda kesinlikle bir planlayıcının, bir yönlendiricinin olduğunu çok net görüyoruz. Bu, yalnızca bir Discord yahut Telegram kümesinin kendi içinde yaptığı bir şey üzere görünse de dışarıdan organize edenlere baktığımızda, bunun toplumun huzurunu kaçırmak için planlanmış terörize bir olay olduğu net olarak anlaşılıyor.”
Yılmaz, saldırgan çocukların aksiyon sonrasında kendi ömürlerine da son vermelerinin tekrar bu kümelerden yapılan yönlendirmeler doğrultusunda gerçekleştiğini, bu durumun karanlık yapılar tarafından bir tıp “ölümsüzleşme” ve “kendini ispat etme” aracı olarak pazarlandığını kelamlarına ekledi.
“Dijital okuryazarlık, açık bağlantı ve farkındalık, yasaklardan daha kalıcı sonuçlar üretir”
Bilişim hukukçusu Gökhan Ahi de hatanın sadece dijital mecralara indirgenemeyeceğini, bu mecraların, sundukları bilgi ve kanıt alanı sayesinde kabahatin önlenmesi ile tespiti için kritik kıymete de sahip olduklarını söyledi.
Ahi, “Sokağa göre dijital mecraların değerli bir farkı vardır, kesinlikle bir iz bırakılır. Bireylerin olayla ilgili platform yazışmaları, potansiyel yönlendirme, teşvik yahut organize etme davranışlarının somut kanıtlarla ortaya konulabilmesi için çok fazla bilgi sağlanabilir. Bu da hatanın kaynaklarına, nedenlerine ve mümkün faillerine ulaşmayı kolaylaştırır.” değerlendirmesinde bulundu.
Platform bazlı kısıtlamaların uzun vadede tahlil üretmeyeceğinin altını çizen Ahi, “İlk refleksle, geniş kapsamlı yasaklara yahut platform bazlı kısıtlamalara yönelmek hakikat değildir. Bu türlü yaklaşımlar, sorunu çözmek yerine görünmez hale getirebilir ve tabir özgürlüğü ile haberleşme hürriyeti açısından önemli sakıncalar doğurabilir. Temel tesirli olan, somut risklere ve fiillere odaklanan, ölçülü ve amaca yönelik müdahalelerdir.” tabirlerini kullandı.
Ahi, çocuklar ve gençler için aile ve eğitim kurumlarının rolüne dikkati çekerek, şunları kaydetti:
“Dijital okuryazarlık, açık bağlantı ve farkındalık, yasaklardan çok daha kalıcı sonuçlar üretir. Dijital platformlar, ne başlı başına cürmün kaynağıdır ne de büsbütün kıymetsizdir. Bu platformlar bir yandan bağlantısı kolaylaştırırken başka yandan hakikat kullanıldığında kabahatin tespiti ve önlenmesi açısından kıymetli bir bilgi ve kanıt alanı sunar. Asıl muhtaçlık, bu dengeyi gözeten, çok boyutlu ve rasyonel bir yaklaşım olmasıdır.”
