MHP’nin TBMM’ye sunduğu kanun teklifinde, özel hayatı ifşa eden gündüz nesli programlarının büsbütün yasaklanması istendi.
Asıl soru şu değil mi; bu programlar neden çok seyrediliyor?
Öyle ki:
Türk televizyonlarında gündüz neslinde ağır halde yer alan tartışma ve olay programlarının yüksek izlenme oranları, birden fazla vakit içeriklerinin polemikçi yapısıyla açıklanıyor. Lakin bu açıklama tek başına kâfi gözükmüyor. Bu çeşit programların muvaffakiyetini anlamak için, irtibat ve medya teorilerinde kıymetli bir kavram olan “düşük zihinsel yük (low cognitive load)” yaklaşımı daha kapsayıcı bir çerçeve sunuyor.
DÜŞÜK ZİHİNSEL YÜK
Düşük zihinsel yük, bireyin bir içeriği anlamak ve takip etmek için harcadığı bilişsel gayretin asgarî seviyede olması manasına gelir.
Bu kavram, bilişsel psikoloji alanında çalışan Avustralyalı eğitim psikoloğu John Sweller tarafından geliştirilen “Cognitive Load Theory” ile direkt bağlı. Sweller’ın geliştirdiği bu teoriye nazaran bireyler, bilgiyi sürece ve kısa müddetli bellekte tutma konusunda hudutlu bilişsel kapasiteye sahip. “Bilişsel kapasite” dediğimiz; bireyin tıpkı anda dikkat edebileceği, anlayabileceği ve zihninde işleyebileceği bilgi ölçüsüdür.
Bu kapasitenin aşılması durumunda, yeni bilgilerin işlenmesi zorlaşır. Öğrenme, manaya ve hatırlama süreçleri olumsuz etkilenir…
Gündüz nesli tartışma programları, bu kapasiteyi zorlamayan, tersine asgarî seviyede kullanan bir yapıya sahip.
İzleyiciden daima dikkat, hafıza takibi yahut karmaşık anlatıları çözme marifeti talep etmiyor. Her kısım kendi içinde bağımsız ve izleyici programa rastgele bir noktadan dahil olabiliyor…
UMBERTO ECO GÖRÜŞÜ
Medya konusunda çalışmış yazılar yazmış İtalyan medya kuramcısı Umberto Eco’nun metin kuramı kavramı yarattı. “Açık metin” ve “kapalı metin” ayrımına nazaran, tanınan medya eserleri çoklukla “kapalı metinler”; yani izleyiciden faal yorumlama değil, direkt tüketim bekler…
Türk televizyonlarındaki tartışma programları da bu kategoriye giriyor:
Anlam üretimi asgarî, bildiriler açık, tekrar eden ve direkt sunuluyor. Bu yapı, izleyicinin zihinsel yükünü oldukça azaltıp seyretme sürekliliğini artırıyor.
Amerikalı medya kuramcısı ve bağlantı eleştirmeni Neil Postman ise televizyonun tabiatı gereği cümbüşe indirgenmiş irtibat biçimi olduğun savunuyor.
Postman’ın yaklaşımına nazaran televizyon içerikleri, düşünsel derinlikten çok duygusal ihtarım ve yüzeysel anlatım üzerine kurulu olması doğal.
Bu programlarının dramatik lisanı, tekrar eden anlatı yapısı ve kolaylaştırılmış sorun sunumu, bu eğilimin açık bir örneği. Bu da izleyicinin ağır bilişsel gayret harcamadan içerikle bağ kurmasını mümkün kılıyor..
DÜŞÜNSEL DERİNLİK YOK
Benzer biçimde, Fransız sosyolog Pierre Bourdieu televizyonu süratli tüketilen ve düşünsel derinliği hudutlu alan olarak tanımlıyor.
Bourdieu’ye nazaran televizyonun misyonu, karmaşık toplumsal gerçeklikleri kolaylaştırarak geniş kitlelere ulaştırmak…
Türk televizyonlarındaki gündüz programları, olayları indirgemeci ve dramatize edilmiş biçimde sunarak bu kolaylaştırma sürecini daha da bariz hale getiriyor.
Bu durum, izleyicinin bilişsel efor harcamadan içerikle ilgi kurmasını sağlıyor.
Düşük zihinsel yükün öteki kıymetli sonucu; izleme hareketinin “arka plan aktivitesine” dönüşebilmesi. Yani seyirci bu programları etkin bir dikkatle takip etmek zorunda değil; gündelik işlerini yaparken dahi izlemeye devam edebiliyor. Bu durum, bilhassa gündüz neslindeki gaye kitle açısından değerli bir avantaj yaratıyor.
Televizyon burada sadece içerik sunucusu değil, gündelik yaşama eşlik eden bir medya aracı….
Türk televizyonlarındaki gündüz jenerasyonu programlarının yüksek izlenme oranları sadece bu açıdan ele alınamaz.
MHP HAKLI MI? NEDİR BU KÜLTİVASYON*
Tartışma sadece izlenme dinamikleriyle hudutlu kalmamakta, tıpkı vakitte bu programların toplumsal tesirleri üzerine de ağırlaşmakta…
MHP tarafından gündeme getirilen ve gündüz nesli programlarının kaldırılmasına yönelik teklifler, bu içeriklerin toplumsal ve ahlâki tesirlerine dair farklı görüşlerin bulunduğunu gösteriyor.
Bu tıp programların toplumsal hayatı ahlâki açıdan etkileyip etkilemediği sorusu, irtibat ve medya çalışmaları literatüründe bir karşılığı olmayan tartışma konusu.
Örneğin, Amerikalı irtibat araştırmacısı George Gerbner’in geliştirdiği “kültivasyon” kuramı, televizyon içeriklerinin uzun vadede izleyicinin gerçeklik algısını etkileyebileceğini öne sürmekte.
Bu yaklaşım, tekrar eden içerik kalıplarının izleyici üzerinde makul algılar oluşturabileceğini savunuyor.
Buna karşılık, Britanyalı kültürel çalışmalar kuramcısı Stuart Hall’un yaklaşımı, izleyicinin medya bildirilerini farklı biçimlerde yorumlayabildiğini ve pasif alıcı olmadığını vurguluyor. Bu perspektife nazaran, tıpkı içerik farklı izleyici kümeleri üzerinde farklı manalar üretebilir, tesirler homojen değildir.
Sonuçta, gündüz nesli tartışma programlarının toplumsal ve ahlâki tesirleri konusunda literatürde farklı yaklaşımlar bulunuyor.
Türk televizyonlarındaki bu çeşit programlarının yaygınlığı sadece içeriklerinin polemikçi yapısıyla değil, izleyiciye sundukları düşük zihinsel yük, yani kolay tüketilebilirlik ile de ilişkili…
Kaldırmadan evvel kamuoyunu ikna etmek koşul değil mi?
Hazar Şahsuvar
