Tarihin en büyük global güç krizi daha yeni başlıyor.
Geçici bir ateşkes de ABD ve İsrail’in İran’la savaşının sona ermesi de, ucuz petrol ve doğalgazın aktığı savaş öncesi periyoda geri dönmemizi sağlayamayacak.
Krizden çıkma süreci birçok neden yüzünden uzun ve kıymetli olacak.
Bu nedenlerin esas altısı şöyle:
1. Petrol problemi daha yeni başlıyor
Basra Körfezi’nden petrol taşıyan bir tankerin alıcılara ulaşması bir ila bir buçuk ay sürüyor. Savaş tam bir buçuk ay evvel başladı. Hürmüz Boğazı bu müddette fiilen kapalı kaldığı için, dünya yeni yeni petrol arzı eksikliğiyle karşı karşıya kalmaya başlayacak.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Lideri Fatih Birol, “Nisan ayı Mart ayından çok daha makûs olacak. En temkinli iddialara nazaran bile arz açığı iki katına çıkacak” diyor.
“Bu, enflasyon ve ekonomik büyümede yavaşlamaya neden olacak. Ve çok daha makûs olabilir. Birçok ülkede güç tüketimi yakında karneye bağlanabilir.”
Petrol tankerleri birinci basamakta savaştan evvel ihraç ettikleriyle birebir ölçüde petrolü boşaltmaya devam etseler de savaş yüzünden petrol fiyatları fırladı.
Şimdi ise arz ölçüsü fizikî olarak azaldığından, Hürmüz Boğazı çabucak yine açılsa bile fiyatlar kriz öncesi düzeylere inmeyecek.
Hürmüz Boğazı açılsa da ülkü şartlar altında, arzın toparlanması bir ila bir buçuk ay sürebilir. Ama gerçekte, ABD Güç Bakanlığı’nın istatistik ünitesinin son raporunda petrol kıtlığının 2026 yılının sonuna süreceği öngörüldü.
Aslında petrol arzı, tahlili en kolay sorun. Son bir barış olursa Suudi Arabistan ve bölgedeki başka ülkeler üretimi süratle artırabilir. Doğalgazdaki durum ise çok daha makus.
2. Doğalgaz krizi petrol krizinden daha makûs
Savaştan evvel dünya, Rusya’nın Avrupa’ya karşı bir koz olarak kullandığı, 2022’deki güç krizini tetikleyen, boru sınırlarından gaz tedarikine bağımlılıktan kurtulmak için, agresif bir biçimde sıvılaştırılmış doğalgaza geçmeye çalışıyordu.
Kömürden daha pak olan doğalgaz giderek ucuzlaşıyor ve güç tüketimindeki hissesi süratle artıyordu.
İran’daki savaş, sıvı doğalgaza yönelimin de aslında ne kadar riskli olduğunu gösterdi.
Savaştan evvel, Basra Körfezi’nin küçük ülkesi Katar, global sıvılaştırılmış doğalgaz arzının %21’ini yahut toplam gaz arzının yaklaşık %17’sini karşılıyordu. Katar gazının alternatifi yok.
IEA Başkanı Birol “Gaz endüstrisinin genel prestiji ziyan gördü. Sıvılaştırılmış doğalgaz, sağlam, uygun fiyatlı ve esnek bir seçenek olarak konumlandırılmıştı. Ancak evvel 2022’de Rus gazı, artık de Katar gazı krizi oldu” diyor.
Sıvılaştırılmış gaz arzını süratle eski haline getirmek mümkün olmayacak. Katar’dan deniz yoluyla sevkiyat için alternatif bir güzergah yok. Petrol ihracatı ise Hürmüz Boğazı’nı baypas edebilen karadan boru çizgileriyle sürüyor.
Dahası, gelecek meçhul ve bu da gaz fiyatlarını önümüzdeki aylarda yüksek tutmaya devam edecek. Zira Katar, savaş nedeniyle yeni doğalgaz kapasitesinin devreye alınmasını erteledi ve mevcut kapasitesinin bir kısmını da kaybetti.
3. Tesislerdeki yıkımın tamiri
Hürmüz Boğazı’nı petrol ve doğalgaz tankerlerine açmak bir problem; bir buçuk aylık bombardıman sonucu hasar gören tesislerde üretimi yine başlatmak ise öbür bir problem.
IEA’ya nazaran, Ortadoğu ülkelerindeki 40’tan fazla petrol ve gaz tesisi savaşta hasar gördü.
En ağır hasar, Katar’ın Ras Laffan’daki doğalgaz kompleksinin bir kısmında meydana geldi. İran füzeleri, dünyanın en büyük sıvılaştırılmış doğalgaz tesisinin %17’sini devre dışı bıraktı.
Bu çeşit tesisler, müstesna gereçlerle inşa edilen özel yapılar. Bu nedenle, tamirat Katar yetkililerine nazaran üç ila beş yıl sürecek.
Benzer sıkıntılar öteki ülkelerde de yaşanıyor. İran İHA’ları, BAE, Kuveyt ve Irak’taki petrol rafinerilerini, petrol alanlarını ve başka güç altyapılarını vurdu. Tamiratlar aylar sürecek ve milyarlarca dolara mal olacak.
Savaştan evvel bu para, dünyanın güç arzını artırmak için ayrılmıştı. Şimdiyse yıkılanların yine imaline harcanacak ve bu da uzun sürecek krizin dördüncü nedeni olacak.
4. Para yok
Savaştan evvel Körfez ülkeleri, dünyanın artan nüfusu ve iktisatların artan güç gereksinimlerini karşılamak için üretimi yükseltmeyi planlıyordu. Tüketici ülkeler, kâfi petrol olmasını ve doğalgaz arzının artmasını bekliyordu.
Fakat Suudi Arabistan, BAE, İran, Katar ve bölgedeki başka ülkeler artık üretimi artırmaya değil, evvelki düzeylerde geri döndürmeye ve silahlanmaya para harcamak zorunda kalacaklar.
Tüketiciler de daha fazla para harcamak zorunda olacak. Hem güç fiyatlarının yükselmesi nedeniyle, hem de nükleer, güneş, rüzgar, batarya ve kömür üzere alternatiflere yatırım yapabilmek için. Ayrıyeten hanelere ve endüstriye verilen sübvansiyonlara harcanan para da azalacak.
Dahası, COVID-19 ve Kremlin’in tetiklediği evvelki iki güç krizinden farklı bir durum var. Bu sefer tüketici ülkelerin şu anki kuşaklara yardımcı olmak için gelecek kuşaklardan borç alma fırsatı daha az.
O vakitler enflasyon, kamu borcu ve bütçe açıkları daha düşüktü.
Bu sefer yetkililer ikili zorlukla karşı karşıya. Yavaşlayan ekonomik büyüme vergi gelirlerini ve münasebetiyle işletmeleri ve hane halklarını sübvansiyonlarla destekleme kabiliyetini kısıtlıyor. Artan enflasyon düşük faiz oranlarıyla dayanak sağlama imkanını ortadan kaldırıyor.
Üstelik, bu kriz sırasında stratejik petrol rezervlerinin tüketilmesiyle gelecek jenerasyonlar zati borçlandırıldı. Borcun ödenmesi gerekecek ve bu da beşinci sorun.
5. Rezerv petol sonsuz değil, yenilenmesi gerekecek
Batılı tüketici ülkeler piyasadaki petrol kıtlığını hafifletmek için daha evvel görülmemiş bir müdahalede bulundu. Stratejik rezervlerinden 400 milyon varil petrol satmaya karar verdiler. Bu sayede petrol fiyatları şimdi arz talep dengesizliğinin gerektirdiği düzeylere çıkmadı.
Dünya günde yaklaşık 105 milyon varil petrol tüketiyor. İran savaşı, günlük 10 ila 12 milyon varil Ortadoğu menşeili petrolün piyasalara ulaşmasını engelledi.
Batı’nın rezervlerinden ham petrol satışı, günde 3-4 milyon varillik bir açığı telafi etti. Çin’in rezervleri ve ABD’nin açık denizdeki İran ve Rusya petrolüne uyguladığı yaptırımları hafifletmesi sayesinde piyasaya ek bir arz sunuldu.
Bu müdahalelerin dört-beş ay sürmesi planlanıyor. Bundan sonra, bir noktada rezervlerin yenilenmesi gerekecek.
Donald Trump, Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesinden sonra yaşanan güç krizinde ABD’nin petrol rezervlerinin bir kısmının satılması yüzünden selefi Joe Biden’ı eleştirmişti. Rezervleri yenileme kelamı verdi fakat bunu yapmadı.
Bu sefer rezervler tehlikeli düzeylere düşecek ve ABD, öbür ülkeler üzere fiyatların ucuzlamasını bekleyemeden kademeli olarak rezervleri yenilemek zorunda kalacak. Bu hem yasal bir mecburilik hem de ulusal güvenliği ilgilendiren bir durum.
Stratejik rezervlerin tekrar doldurulması petrol fiyatlarını daha da artıracak ve güç krizini uzatacak.
6. Savaşın kızışması
Önümüzdeki yıllarda Ortadoğu’nun sağlam bir güç kaynağı olduğu algısı zayıflayacak. Savaş şimdi bitmedi ve ABD ile İran’ın mevcut müzakere durumlarına bakılırsa çatışma her an tekrar alevlenebilir.
Savaş, tedarik güvenliğini ve güvenilirliğini etkiledi, risklerin tekrar değerlendirilmesini zarurî kıldı ve sigorta ve ulaşım maliyetlerini artırdı. ABD Enerji Bakanlığı, tüm bunların uzun bir müddet, hatta ucu açık bir biçimde son tüketicilerin ödeyeceği güç fiyatlarına yansıyacağı ikazında bulunuyor.
IAE’nin gelecek yıl için lisana getirdiği en son güç piyasaları varsayımında “Petrol fiyatları, bu devirde artan risk primini de yansıtacak. Hürmüz Boğazı açıldıktan sonra biriken meselelerin çözülmesi vakit alacak, gelecekteki aksaklık mümkünlüğü bir risk faktörü olarak kalacak ve petrol fiyatlarını etkileyecek” denildi.
Sorun yalnızca Hürmüz Boğazı ile hudutlu değil. Yemen’deki Husi milisleri Kızıldeniz’i tehdit etmeye devam ediyor, ve okyanuslarda İran yanlısı ülkeler ve kümeler tarafından maksat alınabilecek birçok öteki geçiş noktası da bulunuyor.
Petrol tüketen varlıklı ülkeler tarafından 1970’lerdeki büyük petrol krizinden sonra kurulan Uluslararası Enerji Ajansı’nın Başkanı Fatih Birol, dünyanın İran savaşını çok sakin karşıladığını söylüyor. O vakitler, petrol kıtlığı enflasyona, hayat standartlarında düşüşe ve toplumsal ve siyasi karışıklıklara yol açmıştı.
Birol, bu sefer durumun daha berbat olabileceğinden kaygılı.
Savaşın birinci üç haftasında Birol konuşmadı ve astlarına yorum yapmaktan kaçınmaları talimatı verdi. Lakin son iki haftadır iletisini her yerden ulaştırmaya çalışıyor.
“Avrupa’daki ve dünyanın dört bir yanındaki yetkililerin sorunun boyutunu ve yalnızca güç bölümü açısından değil, global iktisat açısından sonuçlarını hafife aldıklarını fark ettim. Bu yüzden, durumun ne kadar önemli olduğunu anlamaları için onlarla birtakım istatistikleri paylaşmaya karar verdim.”
“Tarihin en büyük güç krizine giriyoruz.”
