“Adam dönüp ‘benim artık bu türlü bir kız kardeşim yok’ dedi, bayan ise ‘cehenneme kadar yolun var’ diye karşılık verdi”
Tahran yakınlarındaki bir kentte bir erkek ile kız kardeşi ortasında yaşanan bu diyalogu bir yakınları BBC’ye bir yakınları aktardı.
İki cümlelik bu anektod, ABD ve İsrail’in bombardımanı altında İranlıların artık en yakınlarıyla yaşamaya başladığı ayrılıklara ışık tutuyor.
Gerçek kimliğini gizlemek için haberde Sina ismini kullanacağımız bu akraba, ailelerinin kısa müddet evvel büyükannelerinin konutunda toplandığını, ansızın ağır duygusal patlamaların yaşanmaya başladığını ve bu patlamaların aile içindeki keskin ayrımları ortaya çıkardığını anlattı.
İran’da muhalif seslerin bastırılması için görevlendirilen Besic milislerinin bir üyesi olan amcası, idareye karşı olan kızına selam vermeyi bile reddetmiş.
Sina, görüşmenin akabinde amcalarının “çok sessiz” olduğunu ve “erkenden ayrıldığını” anlatıyor.
Savaş üzerine hengameler ağırlaşırken Sina üzere öbür genç da İranlılar bu cins duygusal sahnelerden bahsediyorlar.
Hükümete muhalif kısımlar ortasında bile savaşın ülkeye değişim getirme teşebbüslerini güzel tarafta mi yoksa berbat tarafta mi etkileyeceği konusunda derin ayrılıklar mevcut.
Hükümet tarafından getirilen internet yasaklarına karşın BBC bir formda internete ulaşmayı başaran birtakım İranlılarla irtibat kurdu.
İranlılar kimi memleketler arası kuruluşlara konuştukları için mahpus cezası alabiliyor.
Yine de bir ayı aşkın müddettir devam eden savaşta kimi kaynaklar aralıklı kısa iletiler ve kısıtlı sesli aramalarla bilgi aktarmayı sürdürüyor.
Savaşın başındaki şok ve dehşetin yerini duruma ahenk sağlama gayretleri almış üzere görünüyor. Bulundukları yerlerden öteki bir yere geçiyorlar, günlük rutinlerini değiştiriyorlar.
Gündelik hayatları hakkında daha detaylı bilgiler paylaşıyorlar. Patlama sesleri altında yoga yapanlar, tek başına doğum günü pastası yiyenler, neredeyse boş olan kahve dükkanlarını gezenler.
Beklenmedik bir halde paylaştıkları ferdî bildirilerde ise savaşın en yakın alakalarını nasıl etkilediğini anlatıyorlar.
Haberdeki tüm isimler değiştirilmiştir.
Mart ayının sonunda İranlılar bahar ekinoksunu simgeleyen ve ekseriyetle ailelerin bir ortaya geldiği Fars yeni yıl bayramı Nevruz’u kutladı.
20’li yaşlarındaki Sina, İslam Cumhuriyeti’ne karşı olduğunu tabir ediyor ve ABD ile İsrail’in hava ataklarını destekliyor.
Saldırıların İran idaresinin değişmesini sağlayabileceğine inanıyor.
Sina, Nevruz’daki aile toplantılarına daha evvel katılmayan Besic üyesi amcasının bu Nevruz’da gelmesinin aile üyelerini şaşırttığını anlatıyor.
“Normalde ne onunla ne de çocuklarıyla konuşuyoruz” diyor Sina.
Özellikle 2022’de mecburî başörtüsü kurallarına uymadığı gerekçesiyle suçlanan genç bayan Mahsa Amini’nin vefatının akabinde amcasıyla neredeyse hiç konuşmamış.
Aralık ve Ocak ayında İran’da Besic güçleri ve öteki güvenlik güçleri ülke çapında yayılan protestolara daha evvel eşi görülmemiş bir sertlikte müdahale etti.
ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı’na (HRANA) nazaran bu şovlarda 6.508 protestocu öldürüldü, 55 bin kişi ise tutuklandı.
Sina, akrabalarının amcası için “protestoculara o kadar sonluydu ki kendi çocuğu sokağa çıkıp öldürülse, gidip onu da almazdı” dedikerini anlatıyor.
Ama yeniden de amcasının savaşta “ölmekten korktuğunu” ve aile üyeleriyle bağlantılarını düzgünleştirmeye çalışıyor üzere göründüğünü söylüyor Sina. Bu şahıslar ortasında kendi annesi de var.
Nevruz’da amcası ve eşi “gerçekten üzgün ve çaresiz görünüyorlardı” diyor Sina.
“Onlarla tartışmaya girmedim. Mahpusta olmaları gerekiyor” diye de ekliyor.
Tahran’da yaşayan bir öbür genç erkek, Kaveh, Nevruz’u tek başına geçirmiş.
Besic üyesi olan kız kardeşiyle alakası esasen çok sıkıntılıymış.
2022’deki protestolara katıldığında kız kardeşinin kendisini eleştirdiğini ve Ocak ayındaki protestolarda arkadaşlarının vefatına çok duyarsız kaldığını anlatıyor.
Kaveh, uydular üzerinden irtibat sunan SpaceX Starlink vasıtasıyla ailesi ve arkadaşlarına internet sağlıyor.
İran’da Starlink kontağı sahibi olmak ya da Starlink kullanmak iki yıla kadar mahpusla cezalandırılan bir cürüm.
Tatilin başında ailesinin yanına giden Kaveh daha sonra kaldıkları yerden ayrılmış. Geri döndüğünde kardeşinin Starlink’i ve ona bağlı aygıtları kapattığını fark etmiş.
Kız kardeşine bu mevzuyu sorduğunda hengame çıktığını söylüyor.
“Artık ona tahammül edemiyorum. Arbede ettik ve buna katlamadığımı söyleyerek oradan ayrıldım” diye anlatıyor.
Yalnız bir biçimde meskenine dönerken şifreli bir çizgiden bizimle konuşan Kaveh “Nevruz konusunda çok heyecanlıydım. Eşyalarımı toplamıştım ve orada ailemle birlikte olmak istiyordum” diyor. “Ama artık o denli hissetmiyorum” diye de ekliyor.
Pek çok İranlının internet erişimi yok.
Starlink aygıtları hem çok kıymetli hem de yasa dışı. Bu temasa ulaşanlar görece daha zenginler.
Bazıları ise VPN kullanarak temas sağlayabiliyor.
BBC’ye konuşmayı kabul eden İranlıların birçok İran hükümetine muhalifler.
Hükümeti eleştirenlerin ortasında bile savaş ve tesiri ile ilgili derin görüş farklılıkları var.
Uluslararası Kızılay ve Kızılhaç Dernekleri Federasyonu’na nazaran ABD ve İsrail’in bombardımanları sonucunda 1.900 kişi öldü.
HRANA ise 3.400’ün üzerinde insanın öldüğünü, bunların ortasında 1.500’den fazla sivil olduğunu söylüyor.
İran’ın kuzeyindeki Reşt kentinde yaşayan 20’li yaşlarındaki Meral babasının savaşa dayanağından çok rahatsız olduğunu anlatıyor.
Babası 1979 İran İslam ihtilali öncesinde veliaht prens olan İstek Pehlevi’nin sıkı bir destekçisiymiş.
Pehlevi artık ABD’de yaşıyor ve kendisini ülkenin potansiyel geçiş dönemi lideri olarak konumlandırıyor.
ABD ve İsrail taarruzlarını destekleyen Pehlevi, akınları “insani bir müdahale” olarak nitelendiriyor ve ABD’ye “bu rotada kalması” daveti yapıyor.
Pehlevi İran’da geçtiğimiz aylarda bir muhalif figür olarak ön plana çıktı. Ocak ayında yapılan birtakım şovlardaki sloganlarda sıklıkla ismi geçiyordu.
Bir öğrenci olan Meral “Ben yalnızca savaş bir an evvel bitsin istiyorum” diyor.
“Çok fazla sıradan insan öldü” diye ekliyor.
Babasının bombalar düşerken bile “çok iyimser” olmasının onu çok “kızdırdığını” anlatıyor.
“Onunla konuşmaya çalıştık fakat ‘prens de prens’ deyip duruyor” diyor Meral.
“Babam İran’ın hudutlarını açacağı, beş yıl içinde herşeyin yine inşa edileceği ve herşeyin hoş olacağı üzere bir illüzyon içinde yaşıyor. İsrail’in iki ülkenin kardeş olacağı propagandasından etkileniyor” diye anlatıyor.
Annesi ve babasının sıklıkla Pehlevi yüzünden tartıştığını da aktarıyor.
Öte yandan Tahran’da 20’li yaşlarındaki bir bayan, Tara, yakın aile üyelerinin evvelce savaşa karşı olduğu için kendisini eleştirdiğini söylüyor:
“Hepsi İran’a hücumları destekledi. Annem ve kız kardeşim bana ‘protestolarda kimseyi kaybetmedin, o yüzden bu ataklara karşısın. Rutinin, sporun, kafelerdeki eğlencelerin bozulmasın istiyorsun. Şayet [rejim] bir arkadaşını ya da ailenden birini öldürseydi diğer düşünürdün’ dediler.”
“Ama savaşta da binlerce temiz insan öldü, kimse onları hatırlamıyor bile” diye ekliyor.
Ancak kız kardeşinin görüşleri hücumlar devam ettikçe değişmiş.
Bu değişim BBC’nin ulaşabildiği öbür İranlılarda da var.
Çok kısa bir mühlet evvel oturdukları yere yakın bir alan bombalanınca kız kardeşi “umarım savaş bir an evvel biter” demiş.
Ancak tüm farklılıklarına karşın, aile üyeleri her yere bir ortada gidiyormuş.
Tara “Bu sayede bizi vururlarsa daima birlikte ölürüz” diyor.
