ABD yıprandı, güvenirliği zedelendi. Bu savaş İran’ın, Çin ve Hindistan ile ileride daha çok işbirliğine gitmesine neden olacak. Rakip koridorların önünü kesmenin yolu saldırmak değildi. ABD bu savaştan hiçbir şey kazanmadı. Hatta kaybetti.
Prof Dr Göktürk Tüysüzoğlu Cumhuriyet’in sorularını yanıtladı.
– ABD ve İsrail hücumlarının hedeflerinden birinin de Çin’in Jenerasyon ve Yol Girişimi’nin (KYG) önünü kesmek olduğu tarafında yorumlar var. İran’a taarruza bu gözle bakmak gerekir mi?
Çin’in Ortak Jenerasyon denilen ticari koridor projesinin, Çin hududundan Orta Asya hududunu takip ederek Kafkasya ve Hürmüz Boğazı’na hatta oradan Türkiye’ye bağlanan bir rotası var. Bu projede, hem Türkiye üzerinden Avrupa’ya hem de İran üzerinden Hürmüz Boğazı’na çıkılıyor. Emsal bir projede Hindistan için kelam konusu.
– İkinci bir diğer koridor mu?
Evet. Rusya’nın da dahil olduğu bu proje Kuzey Güney Koridoru olarak isimlendiriliyor. Hindistan kendi eserlerini Avrupa’ya buradan göndermeyi amaçlıyor. Yani hem Çin’in Jenerasyon ve Yol Projesi’ndeki Ortak Jenerasyon Koridoru için hem de Hindistan ve Rusya’nın Kuzey Güney Koridoru için İran’ın çok kıymetli bir rolü var. Zira İran her iki koridorun da kesiştiği noktada. Bu nedenle İran’daki savaş yalnız İran’ı ilgilendirmiyor. Öte yandan Trump’tan evvel adımları atılan Hindistan–Orta Doğu–Avrupa Ekonomik Koridoru (IMEC) denilen üçüncü bir proje daha var.
– Burada aktörler kim?
Başı ABD çekiyor. İsrail, Suudi Arabistan, Katar, Bahreyn ve BAE var. Bunun da İsrail, Filistin ve Lübnan üzerinden Doğu Akdeniz’e çıkması planlanıyor. ABD’nin bu projesi hem Çin’in hem de Hindistan ile Rusya’nın geliştirdiği koridorlara rakip. ABD, kendi güç koridorunu kurarak Çin ile Rusya ve Hindistan’ın projelerini engellemeye ve etkisizleştirmeye çalışıyor. Bu, Gazze’deki sürecin ardında dahi var olduğu söylenilen bir inisiyatif. Zira Gazze’nin burada bir ticaret üssü olması amaçlanıyor. Özetle savaşın görünen sebepleri rejim değişikliği, nükleer amaç olsa da işin gerisinde çok daha büyük bir fotoğraf var.
– Yakın vakitte Zengezur Koridoru’nun ismi Trump Milletlerarası Barış ve Refah Yolu (TRIPP) kısaca “Trump Koridoru” olarak değişti , Trump son olarak da Hürmüz için “Trump Boğazı” sözünü kullanmıştı…
Zengezur Koridoru, ABD’yi Kafkasya’ya İran’ın çabucak kuzeyine yerleştiriyor. ABD her ne kadar “Askeri olarak gelmeyeceğiz” dese de 99 yıllığına varlıkları kelam konusu. Bu koridorun ortaya çıkışı İkinci Karabağ Savaşı sonrası. Ermenistan/Azerbaycan arabuluculuğunu Rusya yapmıştı ve bölgeye Rus hudut muhafızları yerleştirilecekti. Lakin son olarak iki ülkenin Trump’ın nezaretinde vardığı uzlaşıda Rusya yok. ABD’nin 99 yıllık varlığı İran’ın bölgesel çıkarlarına ziyan verirken, Rusya’nın da elindeki kozlardan birini aldı. Çin’in Orta Koridor için kıymetli ayaklarından birini engelleyerek Jenerasyon Yol Projesi’nin ve Kuzey Güney Koridoru’nun ortasına yerleşti. Tüm bu çerçevede değerlendirdiğinizde işin sadece İran ve Hürmüz boyutunu ele almak yetersiz kalıyor.
– Kuzey Güney Koridoru’nun kıymetli aktörü Rusya’nın da İran Savaşı’nda avantaj sağladığından da kelam ediliyor, siz ne dersiniz?
Enerji konusunda Rusya’nın avantajı oluşuyor. Rusya iç piyasadan kaynaklanan nedenlerle 1 Nisan’dan itibaren Temmuz sonuna kadar akaryakıt ihracatını yasakladı fakat ham petrol istikametinden kazanacak. Rusya’nın eline bu türlü bir koz geçiyor. Zira İran savaşı başlamadan evvel AB, Rusya’dan doğal gaz alımını da kesmeye karar vermişti. Bu kararı uygulamaları kolay görünmüyor. Trump savaş çıkardı, petrol ve doğal gaz fiyatını artırdı. Kendi üretimi kendine yetiyor. Bu ortada Avrupa’ya da satarak kar edebilir. Yani hem Rusya hem de ABD tıpkı anda kazanacak.
‘ABD’NİN RAKİBİ ÇİN’
– “Rusya ve ABD anlaştı” diyenler de var…
– Hem çok uzun bir hudutları hem de uzun yıllara dayanan bağları var. Bu şartlarda Rusya Çin’den ne kadar kopabilir?
Tam bir kopma olmaz. Rusya ve Çin’in birbirlerinden sağladıkları ekonomik yarar ve güç işbirlikleri çok büyük. Bu ilgiyi kırmak sıkıntı. Rusya Çin’den aldığını ABD’den alamaz. Lakin Çin ve Japonya örneği ABD için daha ülkü olabilir. Yani işbirliği var lakin gerginlik kelam konusu. ABD’nin emeli, Çin ile Rusya ortasında da buna benzeri bir ilgi olması. Rusya’nın da Japonya ile benzeri bir frenkansa geçmesi.
– Rusya bunu yapar mı?
Ben, Rusya’nın ABD hegemonyasının yıkılması ve çok kutupluluğa yönelik haline bakarak ABD’nin istediği çizgiye geleceğini düşünmüyorum. ABD ile stratejik işbirliği yapar lakin Çin ile bağlantılarına ziyan vermez.
– The Economist’in Trump ve Şi Cinping’in fotoğraflarının olduğu “Düşmanın yanılgı yaparken asla müdahale etme” kapağı çok konuşuldu. ABD güç projelerini baltalarken bir yandan da yıpranıyor mu?
ABD yıprandı, güvenirliği zedelendi. Bu savaş İran’ın, Çin ve Hindistan ile ileride daha çok işbirliğine gitmesine neden olacak. Rakip koridorların önünü kesmenin yolu saldırmak değildi. ABD bu savaştan hiçbir şey kazanmadı. Hatta kaybetti. Ne rejim düştü, ne zenginleştirilmiş uranyum alındı, ne balistik füze programı durdu, ne vekil güçler yok edildi. Zati tartışmalı olan Hürmüz’ün pozisyonu daha da tartışmalı hale geldi. İran geri adım atmazken ABD milyarlarca dolar harcadı. Tahminen Avrupa’ya “Boğaza gidin ve alın, koruyun” diye seslenerek, “Enerjiyi ben koruyordum, artık başınızın dermanına bakın” demiş oldu ve güç fiyatları yükseldiği için kar sağladı. Lakin bunların dışında ortada hiçbir muvaffakiyet yok.
‘KLASİK İTTİFAKLAR BİTTİ’
– Bir yandan ABD Rusya’yı Çin’den koparmaya çalışıyor, öbür yandan yıllardır müttefiki olan Avrupa’dan kopmak ister bir imaj veriyor. Günümüzde ittifaklar tam olarak netleşmedi mi?
Bugün tartıştığımız sıkıntıların gerisinde bildiğimiz, klasik manada ittifakların olmaması yatıyor. Dünya bugün ne tek ne de çift kutuplu. Milletlerarası sistem çok kutupluluğa dönüşüyor ve bu dönüşüm sancılı oluyor. Sistem içindeki güç sayısı ne kadar artarsa dengesizlik de o kadar artar. Bugün buna tanıklık ediyoruz. Sovyetler’den sonra tek kutupluluğa nazaran biçim alan yapının yıkıldığını, bölgesel güçlerin yükselişe geçtiğini görüyoruz.
‘TÜRKİYE’NİN TERCİHİ ÖNEMLİ’
– Türkiye çok kutuplu yeni dünya sisteminde nerede yer alacak?
İdeali, Türkiye’nin bu sistem içinde bölgesel güç olarak konumlanması. ABD ve AB ortasındaki aralık artarsa Türkiye’nin tercihi değerli rol oynayacak. Türkiye NATO’da çok kıymetli bir yere sahip. Adana’da bir kolordu yerleştirilmesi konuşuluyor. Bu NATO’nun Türkiye’ye nasıl bakıldığını gösteriyor.
– Nasıl bakılıyor?
Türkiye bir cephe ülkesi olarak görülüyor. Zira tehdidin tekrar doğudan geleceği öngörülüyor. Türkiye’ye güneydoğu kanadındaki hudut ülkesi mantığı ile bakılıyor.
RUSYA’NIN İKAZ MESAJI
– Buna ek olarak İstanbul’da kurulacağı söylenen Deniz Öge Komutanlığı’dan kelam ediliyor ve çabucak sonra Rusya’nın Ankara Büyükelçiliği’nden Mortrö’nün kıymetine dikkat çeken bir açıklama geliyor. Bu nasıl okunmalı?
Rusya, Türkiye’nin yıllardır Montrö’nün prensiplerini uyguladığından kelam ederek NATO’nun buraya bir deniz misyonu yerleştirme ihtimali için ön alıyor. Türkiye’ye “Bunu yapma, yaparsan gerginlik artar” diye okuyabiliriz. Türkiye bir NATO ülkesi ki bu misyonun geniş çaplı olmadığı, deniz güvenliğiyle ilgili olduğu söyleniyor.
– Türk Ordusu varken Boğazlar’da NATO’ya neden gerek duyulsun?
Bizim güvenliği sağlayacak kapasitemiz elbette var. Bu teşebbüslerle Boğazlar, Ortadoğu hudut sınırı, hatta Doğu Akdeniz NATO şemsiyesi altına alınmak isteniyor.
– NATO’nun geleceği tartışılırken bugüne kadar olmayan ögelerin Türkiye’ye gelmesi ne kadar mantıklı?
“NATO içindeki tartışmalar yapısal mı yoksa Trump’ın bugünkü varlığıyla mı ilgili, Trump gittiğinde tartışmalar son bulacak mı” sorusu akla geliyor. Genel mantık olayı daha çok Trump’a bağlama istikametinde. Fakat ben bunun Trump’la biteceğini sanmıyorum. Türkiye’nin genel halinin NATO’nun güçlenmesi istikametinde olduğunu kamuoyuna yansıyan haberlerde görüyoruz. Öte yandan Türkiye için NATO’nun içinde yer almak dışında yer almaktan daha faydalı. Türkiye’nin NATO üyeliği İran’dan, Rusya’dan, Çin’den gelecek akınları değil de NATO içinden gelecek taarruzları engellemek ismine değerli. Türkiye de bu istikamette bir siyaset izliyor. Türkiye, NATO içinde olan kimi ülkelerin tavrına bakarak NATO’nun içinde olmayı dışında olmaya tercih ediyor. Zira NATO içindeki tehdit dışarıdaki tehditten daha canlı görünüyor.
– Doğu Akdeniz’de İsrail, Güney Kıbrıs ve NATO üyesi Yunanistan birlikteliği de bu tehditlerden biri mi?
Bu üçlünün yakınlaşması uzun vakittir kelam konusu. Odakta Doğu Akdeniz’deki güç var. Başta Türkiye dışlanmıştı. ABD de Türkiye’nin dışlanmasını desteklemişti. Sonra kurulacak çizginin güvenliğinin sağlanması noktasında Türkiye’ye muhtaçlık doğacağı için Türkiye dahil edilmek istendi ancak Gazze problemi çıkınca Türkiye tekrar dışlandı. Bugün Trump bu üçlüye takviye veriyor lakin Türkiye’nin de projenin içine sokulması gerektiği ABD’de baskın görüş olmaya başladı.
– ABD’nin Suriye Özel Temsilcisi ve Ankara Büyükelçisi Tom Barrack da “Türkiye ve Suriye, tüm dünya için gücün ana dağıtım merkezi olacak” sözleri bununla mı ilgili?
Barrack’ın kelam ettiği Hürmüz’e alternatif olarak tabir edilen, Irak ve Suriye’yi geçerek Türkiye’ye ulaşan ve Doğu Akdeniz’e çıkan yeni bir boru sınırı. Türkiye ve Suriye’nin terminal ülke olması planlanıyor. Bu plan, Türkiye’nin bölgedeki en inançlı ülke olduğu gerçeğiyle yapılıyor. İç siyasetteki Tahlil Süreci’ni de bu kapsamda okuyabiliriz. Güç çizgilerinin gelebilmesi için Türkiye’nin güvenlik problemi yaşamaması gerekiyor.
– Blackrock CEO’sunun gelmesi de bununla kontaklı mı?
Blackrock’ın en çok yatırım yaptığı ülkelerden biri Suudi Arabistan ve Barrack’ın kelam ettiği projenin çıkışı da tıpkı ülke. Türkiye’nin güç dağıtım merkezi olma misyonu gündemde olduğu için bu ziyaretin olmuş olma ihtimali yüksek.
TÜRKİYE’NİN DEĞERİ GÜVENLİK
– Bu türlü büyük bir projenin merkezinde yer alırsak bizden ne istenecek?
Bu projelerin maliyeti çok büyük. Çıkarı temel olarak yatırım yapan şirketler sağlayacak. Biz güvenlik ve istikrardan sorumlu olacağız. Karşılığında da Mavi Vatan’dan, Kıbrıs’ta, Yunanistan’da gerginliğe neden olan sorunlardan vazgeçilmesi, örneğin Kıbrıs’taki iki devletli tahlil siyasetinin rafa kaldırılması ve bilhassa Suriye’nin istikrarında Türkiye’nin daha uzlaşmacı olmasını istiyorlar.
– Kaybımız çıkarımızdan daha çok olmuyor mu?
Plana nazaran kar, gelecek olan yatırımlar ve bunlar çok büyük bütçeli, stratejik projeler olduğu için Türkiye’ye yönelik muhtemel ataklar da önlenecek.
– Mavi Vatan’dan, KKTC’den vazgeçip, hatta tahminen güneyimizde bir terör devleti kurulmasına dahi göz yumulacak bir pozisyona “evet” denebilir mi?
Kendi adıma ulusal çıkarlar konusunu tartışmaya açmam. Ekonomik çıkarlar gerektirdiği için ulusal çıkarlardan geri adım atılmaz. Birtakım şeyler masaya oturup konuşulacaktır ancak bu ekonomik çıkarlar için ulusal çıkarların bir kenara bırakılacağı manasına gelmez.
– Ulusal çıkarlardan vazgeçilerek bölgesel güç olunur mu?
Bölgesel güç olabilmenin en kıymetli şartlarından biri stratejik otonomiye sahip olmaktır. Bu durum, farklı global ve bölgesel güçlerle kurulacak alakalar çerçevesinde ulusal çıkar olarak görülen bahisleri tartışmaya açmadan ve onların ortasındaki sorun alanlarından yararlanarak ve bu problemlerin yüksek bir tırmanma sürecine varmasını engelleyecek formda tercihli işbirliği imkanlarını kullanarak hareket etmeyi öngörür. Ukrayna Savaşı esnasında izlenen tavır stratejik otonomi uygulamasının bir uzantısı olarak görülebilir. Bu bağlamda, ABD, Rusya, Çin ve AB üzere aktörlerin global konumunu, gayelerini ve ortalarında sorun oluşturan konuları kıymetlendirerek, Türkiye’nin coğrafik, sosyo-kültürel ve ekonomik avantajları ekseninde ulusal çıkarları gözetmek gerekir. Türkiye’nin en büyük avantajı da bölgesinde yaşanan gelişmeler çerçevesinde sunduğu istikrar ve güvenlik iklimi olacaktır. Kıbrıs Problemi ve Doğu Akdeniz ile Suriye üzere bölgelerde gerçekleştirilmesi planlanan projeler özelinde en fazla gereksinim duyulan ögenin da güvenlik ve istikrar olduğu ortadadır. Bu nedenle, ulusal çıkarlardan vazgeçmeden ve bu çıkarların tıpkı vakitte gerçekleştirilmesi planlanan projelerin güvenliği ve istikrarı olacağı kabulüyle hareket edilmesi ve bunun dış siyaset adımlarına yansıtılması gerekir.
PORTRE
1984’te Giresun’da doğdu. Doktorasını 2012’de İstanbul Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Milletlerarası Bağlantılar programında tamamladı. International Journal, Middle East Policy ve Uluslararası İlişkiler Dergisi üzere çok sayıda memleketler arası ve ulusal hakemli mecmualarda çalışmaları yayımlandı. Temel ilgi alanları Avrasya ve Geniş Karadeniz Havzası’nda güvenlik ile Türk Dış Siyaseti olan Tüysüzoğlu, Giresun Üniversitesi Memleketler arası Bağlar Bölümü’nde çalışmalarını sürdürüyor.
