Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD), Hürmüz Boğazı’ndaki fiili kapanmanın global iktisatta güç, ticaret ve finans kanalları üzerindeki baskıyı süratle artırdığını belirtiyor. Kurum, Mart ayında yayımladığı Orta Doğu değerlendirmesini güncelleyerek, Hürmüz kaynaklı sarsıntıların global bir kalkınma riskine dönüştüğü ihtarında bulundu.
UNCTAD datalarına nazaran, Hürmüz Boğazı’ndaki gemi geçişleri Mart başından bu yana yüzde 95 geriledi. Global deniz yoluyla yapılan petrol ticaretinin dörtte birini ve dünya gübre muhtaçlığının kıymetli bir kısmını taşıyan bu sınırdaki aksama, güç fiyatlarının yanı sıra nakliye fiyatları ve savaş riski sigorta primlerinde de keskin artışlara yol açıyor.
Krizin çok boyutlu tesirlerini izlemek maksadıyla UNCTAD, “Hürmüz Boğazı İzleme Paneli”ni hayata geçirirken, bu platform deniz nakliyatı, besin, güç ve finans göstergelerini tertipli olarak güncelleyerek mevcut şokun gelişimini takip edecek. UNCTAD, tansiyon bugün sona erse dahi kimi kalıcı hasarların kaçınılmaz olduğunu da vurguluyor.
Körfez kaynaklı gübre teslimatlarındaki aksamaların, mevsimsel üretim döngüsü nedeniyle ziraî verimliliği 1 yıl boyunca etkilemesi bekleniyor.
Katar’da doğal gaz üretimiyle elde edilen ve çip sanayisi için kritik değere sahip olan asil gazların (neon, kripton, ksenon) sevkiyatındaki kesintiler, yapay zeka çiplerinin global arzını önemli biçimde sekteye uğratabilir. Bu gazlar bilhassa litografi ve yarı iletken üretim süreçlerinde kullanılıyor.
Analistler, tansiyonun düşmesi halinde borsaların neredeyse anında, akaryakıt istasyonlarının ise birkaç gün içinde rahatlayacağını öngörürken, krizin yapısal bir hal alması durumunda global teknoloji ve besin arzının ağır darbe alacağını vurguluyor.
KRİZDEN ÇIKARABİLECEK 3 SENARYO
Dünya petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği bu stratejik su yolundaki belirsizlik, iktisat idareleri ve uzmanlar tarafından üç temel senaryo üzerinden takip ediliyor.
Süveyş Kanalı’nda 2021’de yaşanan “Ever Given” kazasında olduğu üzere, krizin diplomasi yoluyla süratle çözülmesi durumunda piyasalarda anında rahatlama bekleniyor. Bu senaryoda, borsaların kayıplarını süratle telafi edeceği ve akaryakıt fiyatlarının birkaç hafta içinde olağan düzeylerine döneceği öngörülüyor. Lakin uzmanlar, muhtemel bir çatışmada İran’ın petrol altyapısının ziyan görmesi durumunda güzelleşme sürecinin sekteye uğrayabileceği konusunda uyarıyor.
Uzmanlar, Kızıldeniz’deki Husi ataklarına benzeri biçimde trafiğin uzun müddet aksamasının, risk priminin fiyatlara kalıcı olarak yansımasına neden olabileceğini belirtiyor. Hürmüz Boğazı’nın, Kızıldeniz’in bilakis “by-pass” edilebilecek güçlü bir alternatifinin bulunmaması, bu modeli global iktisat için daha riskli hale getiriyor. Suudi Arabistan’ın mevcut boru sınırlarının, deniz yolu kapasitesini ikame etmekte yetersiz kalması bu kaygıyı tetikliyor.
Krizin Rusya-Ukrayna savaşı üzere yıllara yayılması, en karamsar senaryo olarak bedellendiriliyor. Avrupa’nın Rusya’ya yönelik yaptırımlar sonrası Körfez petrolüne artan bağımlılığı, Hürmüz’deki muhtemel bir ablukayı Ukrayna savaşından daha yıkıcı hale getirebilir. Bu durumun güç fiyatlarında kalıcı yükselişe, sanayi üretiminde maliyet krizine ve global arz kontratlarının büsbütün tekrar yazılmasına yol açabileceği belirtiliyor.
44 GÜBRE GEMİSİ BEKLEMEDE
Çatışmaların başlangıcından bu yana boğazdan sadece 11 gübre yüklü geminin geçebildiğini belirten Kaymaz, “Geçiş yapabilen gemilerin yalnızca 4’ü üre taşıyordu. Halihazırda Körfez’de, yarısı üre yüklü olmak üzere toplam 44 gübre gemisi mahsur kalmış durumda. Öte yandan, azot tesislerini tekrar faaliyete geçirmek teknik olarak epeyce güç. Savaş sona erse dahi, kapasitenin eski düzeyine ulaşması önemli bir vakit alacaktır.” tabirlerini kullandı.
