Kırım Kalkınma Vakfı Başkanı Ünver Sel, dikgazete.com’daki “II. Dünya Savaşı’nda Kırım Tatar Partizanları ve Sovyet saflarındaki mücadeleleri” başlıklı yazısında Kırım Tatarları’nın hem Kızıl Ordu hem de Nazi Almanyasında savaştığına dair yazılanları ele aldı. Savaşta toplamda 60 bin civarı Kırım Tatarı’nın bulunduğunu, 35 binden fazlasının Kızıl Ordu saflarında yer aldığını, 1500’den fazla Kırım Tatarı’nın subay rütbesinde olduğunu, bunlardan 14’ünün Sovyetler Birliği’nin en yüksek nişanı olan “Geroy Sovetskogo Soyuza (Sovyetler Birliği Kahramanı)” unvanını aldığını yazdı. Genel manada ise Kızıl Ordu içerisinde toplam 100 bin 638 Kırım Tatarı’nın yer aldığını tabir eden Sel, 16 bin Kırım Tatarı’nın da partizan hareketine katıldığı söyledi.
“NEDENSE HİÇ YAZILMAZ… ANTİ SOVYETLER PROPAGANDASI VAR ÇÜNKÜ”
Öte yandan Kırım Tatarlarının yüzde 10’luk kısmının, Batılı kaynaklara nazaran Nazi Almanyası’nın saflarına karıldığını söyleyen Sel, halkın sadece küçük bir kısmının Almanların örgütlediği istekli birliklerde hizmet verdiği aktardı. Nazi Almanyası’nın, kendilerine inanmayan 88 bin Kırım Tatarı’nı Almanya’ya sürgün ettiğini, 85 binini ise öldürdüğünü söyleyen Sel, “… Nedense hiç yazılmaz Türkiye’de hep bir Anti-Sovyetler Birliği yahut Anti-Rusya propagandası var çünkü” dedi.
Halkın büyük çoğunluğunun faşizme karşı gayret ettiğini ve Sovyetler ile savaşa katıldığını; lakin buna rağmen Nazi Almanyası’na takviye veren sayıca az kümeler nedeniyle, Soyvetler’in Kırım Tatarları’nı sürgüne gönderdiğini söz etti. Sel, “tüm bir halka mal edilerek cezalandırıldıklarını” söyleyerek, pek çok kahramanlık hikayesi olduğunu aktardığı savaş kahramanları da dahil pek çok kişinin 1944’te öteki topraklara gönderildiklerini tabir etti.
TARTIŞMA BAŞLADI: “TATARLAR ANAVATANLARINI SAVUNDU”
Bu kelamlar yazı üzerine toplumsal medyada tartışma başladı. Bir kişi bu gönderiyi alıntılayarak Tatarların savaştaki Sovyetler dayanağına dair şunları söyledi: “Türkiye’de antikomünizm ve Rusya tersliği sebebiyle pek konuşulmayan bir tarihi gerçek: II. Dünya Savaşı’nda Kırım Tatarları, Nazi Almanya’sına karşı hem Kızıl Ordu saflarında hem de partizan kümelerinde önemli ve onurlu bir gayret sergiledi. 100.000’i aşkın Kırım Tatarı Kızıl Ordu’da yer aldı, 16.000’den fazlası partizan hareketine katıldı. Pek birden fazla Sovyetler Birliği’nin en üst seviye madalyalarıyla ödüllendirildi. Hatta Berlin’e zafer sancağını dikenler ortasında bile Tatarlar bulunuyordu. Lakin maalesef Nazilerle işbirliği yapan ve yapmak zorunda kalan bir kısım münasebet gösterilerek tüm Kırım Tatar halkı 1944’te sürgüne gönderildi. Fakat asıl unutulan şey şu: Tatarların büyük çoğunluğu o savaşta faşizme karşı durdu ve onurluca anavatanlarını savundu.”
“KONUŞULMAMA SEBEBİ ANTİKOMÜNİZM DEĞİL, SOVYET PROPAGANDASI”
Bu kelamlara bir karşı karşılık ise diğer bir kullanıcıdan geldi: “Bunun konuşulmama sebebi Türkiye’deki Rusya aksiliği ya da antikomünizm değil, tam tersine, Stalin’in kundaktaki bebeklerden yatalak yaşlılara kadar bütün Kırım Tatarlarına uyguladığı kolektif cezalandırmanın legal bir münasebete dayanmadığının ortaya çıkmaması için yürütülen Sovyet/Rus propagandası.”
“SOVYETLER TÜRKLERE SOYKIRIM YAPACAK OLSA 2. DÜNYA SAVAŞINI MI BEKLERDİ”
Bir öteki yanıt da bu yoruma gelirken, kullanıcı “Ne kadar arsız ve utanmazlar! Sovyetler Birliği Türklere soykırım yapacak olsa 2 Dünya Savaşını mı beklerdi! Bin sefer yazdık bin sefer daha hızlarına çarpmaya devam edeceğiz” diyerek şu bilgileri aktardı:
“130 lisanın konuşulduğu SSCB’de Ruslar dışında çeşitli azınlıklardan (1934-1954 ortası yirmi yıl içinde) çıkan ve Rusça’ya çevrilen müelliflerin yalnızca bibliyografyası 750 sayfa tutmaktadır. Tüm ülke, ulusal lisanlarda kitaplar yayınlayan yayınevleri ağıyla kaplandı. Yalnızca 1934 yılında Tatarca 145 yeni eser yayımlanmıştır. 1961’de bu sayı 2057’ye çıkmış, bu kitaplar toplam 24 milyon baskı yapmıştır. Gürcü muharrir Cagaşvili şöyle muharrir: “Son on-on beş yılda yayınlanan Gürcü yapıtlarının toplamı, Gürcü halkının üç yüz yıllık tarihi boyunca yayınladığı yapıtlardan fazladır.” Hatta 1930’lardan evvel yazıları bile bulunmayan Büryatlılar, Tüvalılar, Nenet, Oset, Çihan, Gülyak edebiyatı ortaya çıkmıştır. Ekim Devrimi’nden sonra dilsiz bırakılan halklar konuşmaya başladı. Mesela Sukhet – Alin dağlarında yaşayan Udege kabilesinden Cansi Kimonko, Leningrad Kuzey Halkları enstitüsünü bitirmiş bir öykücüdür. Genç bir Mansi şairi olan ve üç şiir kitabı çıkarmış olan Yuvan Şestelov öbür bir örnektir. Mansiler, Sibirya’nın kuzey batısında yaşayan, nüfusları 7 bini aşmayan bir halktır. Ya da Uzak Doğu’da tayga ırmağı boyunca yaşayan küçük kabilerden biri olan Nanay şairi Akim Samara. Yeniden bir Nanay olan Grigori Koçer’in Büyük Bir Meskenin Sonuadlı romanı iki buçuk milyon nüsha basılmıştır. Mesela Dağıstan Cumhuriyeti’nde yaşayan kabilelerden Kubaçi uzunluğu kendi lisanında gazete çıkarmaktadır. Tekrar Avarlar, Lazgiler üzere onlarca halkın edebiyatı sayılabilir. Halbuki bir asır evvel Kafkas isimli şiirinde Şevçenko Çarlık Rusya’sında ‘Moldovyalıdan Finliye kadar tüm lisanlarda herkesin sustuğunu” yazıyordu. Bir Tacik şair olan Gassem Lahuti, 1935 yılında Paris’te yapılan bir kongrede şunları söylemiştir: “Muhammet ve İsa’nın ölüleri dirilttikleri kuşkusuz masal ve efsanedir. Ancak onlardan kelam edilir, üzerlerine masallar, efsaneler düzülür. Ekim İhtilalinin yine hayata kavuşturduğu halklar ise gerçek bir olgudur. Lakin kimse onlardan kelam etmez. Bu halkların isimleri sözlüklerde bile geçmez. Steplerde ve tundurularda, dağlarda vadilerde, Türkmenler, Tacikler, Nenetler, Uygurlar, Kara Kalpaklar ve irili ufaklı, yerleşik yahut göçebe, daha pek çok halk unutulmuş olarak yaşıyordu.” Sovyet halklarının tümünün kültür gelişmelerini anlatabilmek için ünlü müellif Hafız’ın kelamlarını tekrarlamakta fayda var: “Bu çocuk yalnızca bir günlük. Fakat kimilerinin lakin bir yüzyılda alabileceği kadar yol gitti.” Bakın sıkı bir antikomünist olan Prof. Dr. Stephen Kotkin ne yazıyor: “Sovyetler Birliği’nde Rusça öğrenmeye dahi ihtiyaç duyulmuyordu ve birden fazla Rus olmayan öğrenci bu lisana yabancıydı. Rusya Cumhuriyeti Eğitim Komiseri eğitimin her yerde Rusçalaşmasını önerdiğinde, Stalin buna karşı çıkmış, Rusça’nın yalnızca bir ders olmasında ve lokal lisanlara karşın eğitim lisanı haline gelmemesinde ısrar etmişti. Tekrar de bir kaçınılmazlık hissediliyordu. Bir Merkez Komite genel şuranın da Stalin, ‘Tüm SSCB vatandaşlarının kendilerini belirli ölçüde tabir edebilecekleri tek bir lisan var – o da Rusça’ diyordu. Orduya katılan herkesin kendisini biraz da olsa Rusça söz edebilmesi uygun olur, böylece şu yahut bu tümen diğer bir bölgeye intikal ettiğinde, mesela Özbek olan Samara’ya gittiğinde lokal halkla konuşabilir.” Hasebiyle Rusça fakat 1938 yılında yani ihtilalden tam 21 yıl sonra zarurî hale getirildi! Yıl 1979 Gazeteci Varlık Özmenek anlatıyor: “5,5 milyon nüfuslu Gürcistan’da 100’e yakın lisan konuşuluyor, Türkçe dahil. (…) Başta Gürcüce olmak üzere Rusça, Azerice ve çeşitli lisanlardan 35 gazetenin yayınlandığı Tiflis’te meslektaşlara bunları söylerken gayem fantezi yapmak değil. (…) Şarkiyat enstitüsü 20 yaşında. Türkiye, İran, Arap tarihi ve lisanları inceleniyor. Muharrirlerimizin romanları, kıssaları burada çok tutuluyor, Evliya Çelebi’den, Nasreddin Hoca’dan, Orhan Kemal’lere, Aziz Nesin’lere kadar, bir bir sayıyorlar..”
İşte o yazının tamamı:
“Mayıs 1984 ile Aralık 1987 tarihleri ortasında taradığımız “Lenin Bayrağı” gazetesinde yayımlanan türlü hatıra ve haberlerden, 1941-1944 yılları ortasında 220 Kırım Tatarının Sovyet Ordusu’nda, partizan safında yahut yeraltı teşkilatlarında Almanlara karşı uğraş ettiğini tespit ettik. Taranan bu kısa mühlet göz önüne alındığında bile, Sovyet saflarında Almanlara karşı uğraş eden Kırım Tatarlarının sayısının ne kadar yüksek olduğunu iddia edebiliriz. Kelam konusu şahısların neredeyse tamamı Sovyet ordusunun madalyaları ile mükafatlandırıldılar. “Lenin Bayrağı” gazetesinin 21 Mayıs 1988 tarihli nüshasının 4. sayfasında, 5 Kırım Tatarının Sovyetler Birliği’nin bir numaralı madalyası olan ve “Sovyetler Birliği Kahramanı Nişanı” ile birlikte verilen “Zolotaya Zvezda (Altın Yıldız)” madalyası ile taltif edildiklerini görüyoruz. Bunlar ortasında bulunan Kırım Tatar savaş pilotu Ahmet-Han Sultan, II. Dünya Savaşı’nda gösterdiği üstün yararlılıktan ötürü bu madalya ve nişanı 2 sefer aldı. Ahmet-Han Sultan’ın yanı sıra çeşitli nişanlarla ödüllendirilen pek çok isim de vardı. Örneğin: Nazım Demirkaya 13, Server Emirali, Abdullah Setar, Osman Lemanov ve Cafer Kemal 7, Hasan Abkerimov ise 9 nişan kazandı. Toplamda ise 14 Kırım Tatarının, Sovyetler Birliği’nin en yüksek nişanı olan “Geroy Sovetskogo Soyuza (Sovyetler Birliği Kahramanı)” unvanını aldığını biliyoruz.
Sovyet Ordusu’nda vazife alanlar haricinde, halkın bir kısmı lokal partizanlarla işbirliği yapmaktan da kaçınmadı. Hatta içlerinde, yakalanmaları için Alman Yüksek Komutanlığı tarafından başlarına ödül konulanlar bile vardı. Sovyet basınında Kırım Tatarlarının kahramanlıklarını anlatan yazılar sık sık yer alıyordu. Bunların yanında; 1943-1944 yıllarında Kırım’da ve Kafkasya’da Alman ordusunun cephe gerisinden 81 radyogram gönderen ve yüksek mükâfatlar alan bayan istihbaratçı Halime Abdennanova, Kırım’ın korkusuz bayan partizanı Havva Müslimov ve 1941’de Perekop Sınırının savunması sırasında Sovyet birlikleri safında kahramanca hayatını kaybeden Kırım Tatar müellif Ennan Aliyev de anılması gereken isimler ortasındadır.
Net olarak söz etmek gerekirse: 1941-1944 yılları ortasında Nazi Almanyası, Kırım’ı işgal etti. II. Dünya Savaşı sırasında Kızıl Ordu saflarında Kırım’dan 35.000’den fazla Kırım Tatarı vazife yaptı. Toplamda ise 60.000 civarında Kırım Tatarı cephede savaştı. Bu istatistikler, askere alınanlar ile sürgüne gönderilen bayan ve çocukların sayısal mukayesesi karşısında epeyce gerçekçi görünmektedir. Ortalarında 97 bayanın da bulunduğu 1500’den fazla Kırım Tatarı, subay rütbesindeydi. Kırım Tatarlarının Türkiye’de pek de fazla lisana getirmediği gerçeklere nazaran; Kızıl Ordu içerisinde toplam 100 bin 638 Kırım Tatarı yer aldı. Ek olarak 16 bin 713 Kırım Tatarı da partizan hareketine katıldı. Öte yandan 7 bin 727 Kırım Tatarı, yeraltı örgütlerine katılarak savaştı ve yurtsever kümeler ortası bağlantı ile yardımlaşmadan sorumlu oldular.
II. Dünya Savaşı esnasında Urallara kadar bütün Sovyet Rusya boyunca Baltıklardan ve Kırım’dan Kafkasya’ya kadar çok geniş coğrafyada partizan örgütlenmesi ve direnişini gerçek anlamak gerekir. Bu duruş ve tercih direkt vatan savunmasına muadildir.
Partizan ve Sovyet sözcüğünden yola çıkarak Sovyet literatürüyle çelişen haksız bir kabul bu hareketin karakterine gölge düşürür. Çünkü Kırım’ın çok tanınan edebiyatçısı ve romancısı merhum Cengiz Dağcı’nın kimi yapıtlarında işlediği üzere II. Dünya Savaşı’nın en sert ve en keskin periyotlarında Faşist Nazi Almanyası’nın ve Nazi üniformasını giyenler ile Sovyet üniformasını taşıyanlar Kırım dağlarında karşı karşıya geldiler.
Nitekim Cengiz Dağcı, öz kardeşi Bekir ile bir vesileyle müsabakası ve partizan hareketinin yurt savunmasında kıymetini ayrıntılıca kaleme aldı. Kırım Tatarlarının sırf edebiyatına yaptığı katkılarla değil; Cengiz Dağcı’yı birebir vakitte vatan savunmasında partizanların duruşunu ve değerini tespit ederek onların haklarını teslim eden biri olarak da anmak gerekir.
Ne yazık ki savaşan Kırım Tatarlarının yaklaşık 1/3’ü savaş meydanlarında hayatını kaybetti. II. Dünya Savaşı’nda gösterdikleri kahramanlıklar için Teyfuk Abdul, Uzeyir Abduramanov, Abduraim Reşid, Fetislyam Abilov, Seyitnafe Seyitveliyev ve Ahmet-Han Sultan’a “Sovyetler Birliği Kahramanı” mükafatı verildi. Ayrıyeten Seyitnebi Abduramanov ve Leonid Velilayev “Şeref Nişanı”na layık görüldü. İsmail Bulatov ve Ablyakim Gafarov üzere Kırım Tatarı Sovyet generalleri de mevcuttu. Kırım Tatarları, Kızıl Ordu ve partizanlar için çok değerli vazifelerde bulundular ve büyük muvaffakiyetler elde ettiler. Kırım’da bulunan 7 adet tugayın 2’sinde yer alan 28 bölüğün 10 adedini onların komuta etmiş olması, bu duruma açık bir örnek olarak gösterilebilir.
Örneğin: İsmail Bulatov (28 Şubat 1902 – 25 Eylül 1975), II. Dünya Savaşı sırasında Kızıl Ordu’da vazife yapan Kırım Tatarı bir generaldi. Çatışmanın başlangıcında yarbay olan rütbesi, yükseltilerek tümgeneralliğe terfi ettirildi ve Berlin operasyonunda birlikleri yönettiği 21. Ordu’nun kumandan yardımcısı oldu. Tüm savaş boyunca Kızıl Ordu’nun sadık bir üyesi olmasına karşın, Kırım Tatarı etnik kökeni onun bir daha memleketine geri dönemeyeceği manasına geliyordu. Hayatının geri kalanında bölge kurulunun bir üyesi olduğu Odessa’da yaşadı ve 25 Eylül 1975’te öldükten sonra Tairovskiy Mezarlığı’na defnedildi.
Seyitnebi Abduramanov (15 Şubat 1914, Bahçesaray – 15 Aralık 1987, Nemengan) ise Kırım Tatarı asıllı bir öteki Sovyet askeriydi. II. Dünya Savaşı sırasında Kızıl Ordu’da 1. Sınıf “Şeref Nişanı” ile ödüllendirilen genç bir müfreze kumandanıydı. Lakin savaşın bitiminden kısa bir müddet sonra ordudan terhis edilen Abduramanov, yalnızca Kırım Tatarı etnik kökeni nedeniyle Özbekistan’a sürgüne gönderildi ve yıllarca kendisine tevcih edilen mükafattan bihaber yaşadı. Abduramanov’a hakkı olan bu nişan, fakat 1968 yılında verilebildi. Hayatını Özbekistan’ın Kırgızistan hududu yakınlarındaki Nemengan kentinde bir fabrikada çalışarak geçirdi ve doğduğu topraklar olan Kırım’a hiçbir vakit geri dönemedi. Abduramanov, 15 Aralık 1987’de 73 yaşında Nemengan’da hayata veda etti.
Nitekim 1944 yılında anavatanlarından sürgüne gönderilenler ortasında, savaş kahramanı bu Kızıl Ordu mensubu Kırım Tatar askerleri de bulunuyordu. Bu kapsamda; Kırım Tatarlarından 524 subay, 1.392 astsubay ve çeşitli rütbelerdeki 7 bin 079 asker olmak üzere toplam 8 bin 995 Kızıl Ordu mensubu Kırım’dan sürgün edildi. Kırım genelinden sürgün edilen sabık Kızıl Ordu mensubu sayısı ise toplam 10 bin 892 kişiydi. Sonuç olarak, Alman-Sovyet Savaşı sırasında Almanlarla işbirliği yapanlardan çok daha fazla Kırım Tatarı, Sovyetler Birliği’ne sadakatle hizmet etmiş, lakin hiçbir biçimde hak etmedikleri halde sürgüne gönderildiler. İşbirliği yaptığı söylenen şahıslar, savaş esnasında Almanlara esir düşen ve “Alman esir kamplarında ölmek” ile “onlarla işbirliği yapmak” ortasında hayatta kalma tercihi yapmak zorunda bırakılan Kırım Tatarlarıdır. Kırım halkından Almanlarla işbirliği yapmak zorunda kalanların sayısı yaklaşık 15 bin olarak varsayım edilmektedir ve bu şahıslar, Mayıs 1944’te Almanlarla birlikte Kırım’ı terk ettiler.
Nitekim Sovyetler Birliği’nin son periyotlarında ve Batılı kaynaklarda, Kırım halkının fakat yüzde 10’luk bir diliminin Almanların safına geçtiği gerçeği çok sonradan kabul edildi. Sovyetler Birliği üzerine çalışmalarıyla bilinen ve Irak Amerikan Üniversitesi’nde öğretim üyesi olan J. Otto Pohl da Alman işgali sırasında yerli Kırım Tatar nüfusunun homojen olmadığını ve farklı tavırlar sergilediğini belirtir. Araştırmacıya nazaran halkın büyük çoğunluğu Kızıl Ordu’ya ve partizan birliklerine yardım etti, Nazi rejimine muhalefet ederek Sovyet rejimine sadık kaldılar. Halkın sırf küçük bir kısmı, Almanların örgütlediği istekli birliklerde hizmet verdi. Hakikaten Alman kayıtları da Alman taburlarında yer alan Kırım Tatarı sayısının 9 bin 225 erkeğe ulaştığını göstermektedir. Pohl, bu sayının II. Dünya Savaşı sırasında Almanlara hizmet eden 1.3 Milyondan fazla Sovyet vatandaşının yüzde 1’inden bile az olduğuna bilhassa dikkat çeker. Ayrıyeten Almanların yanında yer alan ezici çoğunluğun, düşünülenin bilakis Kırım Tatarları değil; Sovyetler Birliği’nin çekirdek halkları olan Ruslar, Ukraynalılar ve Belaruslular olduğunu vurgular.
Konuya ait kaleme alınan değerlendirmelerde, bu tarihi gerçeklerin kasıtlı olarak göz gerisi edildiğini düşünüyorum. Nazilerin, kendilerine inanmayan 88 bin Kırım Tatarı’nı Almanya’ya sürgün etmeleri ve 85.000’ini ‘aşağı ırk’ görüp, katletmeleri nedense hiç yazılmaz! Türkiye’de hep bir Anti-Sovyetler Birliği yahut Anti-Rusya propagandası var çünkü! Ülkesi Sovyetler Birliği için çarpışan Müslümanlar da bu nedenle bilinmez. Mesela, İmam Şamil ismine tank kolu bile vardı Sovyetlerin. Yahut Berlin’de faaliyet gösterirken yakalanıp idam edilen anti-faşist grubun lideri Tatar şair Musa Celil unutulabilir mi? Ya Taman Bayan Hava Alayı’nın meşhur pilotu Tatar kökenli Maguba Sırtlanova? Ya, Almanya’yı teslim alan Reichstag binasının zirvesine birinci kızıl bayrağı dikenlerin ortasındaki Tatar Gazi Zagitov? Savaş yıllarında en yüksek askeri ödül olan ‘Sovyetler Birliği Kahramanı’ madalyasına 11 bin 519 asker layık görüldü. Bunların 161’i Tatar idi. (Bir örnek daha yazayım: 710.000 kişinin cepheye gittiği Başkurtistanlı 200.000’den fazla er ve subay çeşitli ödüllere layık görüldü. Bunların 278’i ‘Sovyetler Birliği Kahramanı’ madalyası aldı.) Sovyetler Birliği içerisindeki Kazan ve Kırım Tatarları, Başkurtlar, Çuvaşlar, Sibirya Türkleri, Kazaklar, Kırgızlar, Özbekler, Türkmenler, Azerbaycan Türkleri, Ahıska Türkleri, Karaçay-Balkarlar, Gagavuzlar vb. Nazilere karşı vatanlarını savundu. Rusya düşmanlığı, bu tarihi gerçeklerin üzerini örtüyor maalesef…
Tüm bu bilgiler açıkça göstermektedir ki; Kırım Tatarları, II. Dünya Savaşı boyunca faşizme karşı anavatanlarını savunmak için cephede ve cephe gerisinde muazzam fedakârlıklar gösterdiler ve Sovyetler Birliği’nin zafere ulaşmasında kritik roller oynadılar. Lakin gösterdikleri bu eşsiz kahramanlıklara ve ödedikleri ağır bedellere karşın, küçük bir azınlığın savaşın acımasız şartlarında hayatta kalma güdüsüyle yaptığı mecburi tercihler, tüm bir halka mal edilerek cezalandırılmalarına yer hazırladı. 1944 Sürgünü ile vatanlarından koparılan Kırım Tatarları, yalnızca meskenlerini ve topraklarını değil; cephelerde kanlarıyla kazandıkları madalyalarını ve kahramanlık unvanlarını da geride bırakmak zorunda kaldılar. Bugün bağımsız tarihçilerin ve arşiv evraklarının ortaya koyduğu gerçekler, Kırım Tatarlarının ve öbür Türk/Müslüman toplulukların verdikleri bu onurlu gayretin üzerindeki örtüyü kaldırmakta, tarihe düşülen bu haksız notu düzeltmektedir.
Yakın vakitte kutlanacak olan 9 Mayıs Zafer Günü arefesinde partizanlar nezdinde vatan savunmasını hatırlamak ve hafızalarımızı tazelemek ulusal bir ödevimizdir.”
