Türkiye Devrimci Personel Sendikaları Konfederasyonu (DİSK), 2020 Genel Kurulu’nda alınan karar doğrultusunda merkezini İstanbul’dan Ankara’ya taşıma kararı aldı. Kuruluşundan bu yana sanayi bölgelerinin yoğunluğu nedeniyle 60 yıldır İstanbul’u merkez olarak benimseyen DİSK’in bu kararı, sol etraflarda tartışmalara yol açtı.
Sendika.org müellifi Aziz Çelik, bugünkü, “DİSK’in Ankara’ya taşınması üstüne” başlıklı yazısında
DİSK’in kuruluşundan itibaren Ankara’ya taşınma gündemi bulunduğunu, bununla ilgili tüzük unsuru olduğunu lakin fikrin geçmişte genel şuralarda oy çoğunluğuyla reddedildiğini yazdı.
İstanbul ve Ankara sendikacılığı ortasında bir ayrım yapıldığını belirten Çelik, İstanbul’un özel dalda, militan ve sınıf temelli sendikacılığı; Ankara’nın ise kamuya yakın, bürokratik sendikacılığı temsil ettiğini belirtti.
DİSK’in tarihi olarak İstanbul’daki personel hareketleriyle ve direnişlerle özdeşleştiği vurgulayan Çelik, genel merkez değişikliğinin sınıfsal köklerle uyumlu olmadığını, çoğunluk itirazına uyulmamasının sendikal açıdan sıkıntılı ve durumun maddi münasebetlerle açıklanamayacak kadar politik bir tercih olduğunu belirtti. Çelik’in o yazısı şu halde;
“Şubat 1967’de kuruluşundan bu yana genel merkezi İstanbul’da olan DİSK yaklaşık 60 yıl sonra Şubat 2026’da genel merkezini Ankara’ya taşıdı. Bu taşınma gerek DİSK içinde gerekse kamuoyunda çeşitli tartışmalara ve tenkitlere yol açtı. DİSK Genel Merkezi’nin Ankara’ya taşınması, anatüzük çerçevesinde örgütsel bir problem olmakla birlikte, yalnızca lojistik ve teknik bir sorun değil, çok katmanlı özelliğiyle direkt bir sendikal siyaset ve anlayış problemidir. Lakin tartışmanın sıkça eksik ve yanlışlı bilgilerle sürdürüldüğünü görüyorum. Bir emek tarihçisi olarak tartışmanın gerçek tarihî bilgilerle yapılmasını önemsediğim ve hususa ait görüşlerimi kamuoyuyla paylaşmak için bu yazıyı kaleme aldım.
DİSK’İN ANKARA’YA TAŞINMASI TARTIŞMALARI
DİSK 16. Genel Kurulu’nda 2020 yılında delegasyonun büyük çoğunluğunun oyuyla alınan Ankara’ya taşınma kararı altı yıl sonra Şubat 2026’da gerçekleşti. Taşınma kararı DİSK içinde ve kamuoyunda çok tartışıldı. Taşınma kararına DİSK içinde itiraz eden sendikaların dengeli, kararlı ve bütünlüklü davrandıklarını söylemek zordur. Taşınmanın anatüzüğe ve mevzuata alışılmamış olduğu tarafındaki argüman zayıf kalmış ve sıkıntının aslının tartışılmasını engellemiştir. Öte yandan karara itiraz eden sendikalar 16. Genel Kurul’da karara takviye olan tavırlarının neden değiştiğini kamuoyuna izah etmemişlerdir.
DİSK Genel Merkezi’nin Ankara’ya taşınması konusu DİSK’in kuruluşundan itibaren gündemde olan bir mevzudur. Türk-İş’in tersine DİSK’in mülkiyeti kendine ilişkin ve kalıcı bir genel merkez binası hiç olmamıştır. DİSK Genel Merkezi 1967’den itibaren ya üye sendikalara ilişkin binalarda yahut kiralanan binalarda faaliyet göstermiştir. DİSK Genel Merkezi kuruluşundan itibaren altısı İstanbul’da olmak üzere yedi farklı adreste faaliyet göstermiştir.
DİSK Genel Merkezi’nin hangi vilayette olacağı konusu kuruluşundan itibaren DİSK Anatüzüğünde düzenlenmiştir. DİSK’in 1967’de kuruluş sırasındaki birinci anatüzüğünün 2. hususu, genel merkezin İstanbul’da olduğunu açıkça belirlemiş, lakin genel merkezin “Yönetim Kurulu kararı ile Ankara’ya nakledilebilir” kararına yer vermiştir.
DİSK’in Ankara’ya taşınması konusu somut olarak birinci sefer Şubat 1974’te bağımsız sendikaların DİSK’e katılması konusunda Gönen’de yapılan toplantıda imzalanan bir protokol ile gündeme gelmiştir. Bu protokole nazaran Gönen toplantısına katılan bağımsız devrimci sendikalar 1974 yılı içinde genel heyetlerini yaparak DİSK’e katılma kararı alacaklar ve DİSK yöneticileri de DİSK Genel Merkezi’nin Ankara’ya taşınmasına çalışacaktır.
DİSK’in Ankara’ya taşınmasına ait birinci somut teşebbüs DİSK İdare Kurulu’nun 30 Eylül 1974 tarihli toplantısında alınan karardır. Yönetim Kurulu, Yürütme Kurulu’nun “DİSK Genel Merkezi’nin Ankara’ya götürülmesi” teklifini uygun karşılamış ve bir dizi gündem hususuyla erken genel konseye gidilmesi kararlaştırılmıştır. Vakit zaman tez edilenin tersine DİSK’in kurucuları ve birinci yöneticileri de Ankara’ya taşınma konusuna karşı çıkmamıştır. Aksine birinci anatüzük kararı Eylül 1974 tarihli yürütme ve idare şuralarının kararı Ankara’ya taşınma eğiliminin güçlü delilleridir.
Ancak bu teşebbüsler sonuç alıcı olmadı. Mayıs 1975’te toplanan 5. Genel Kurul’da DİSK Genel Merkezi’nin Ankara’ya taşınması önerisi reddedildi. Genel şura bununla da yetinmedi ve anatüzükteki ‘‘yönetim kurulu kararı ile Ankara’ya taşınabilir’’ tabiri 2. unsurdan oybirliği ile kaldırıldı. Gönen Protokolü’ndeki vaade ve idare konseyinin eğilimine karşın 5. Genel Kurul’da Ankara’ya taşınma teklifinin reddedilmesi DİSK Genel Merkezi’nin Ankara’ya taşınması konusunda önemli bir direnç olarak yorumlanabilir.
DİSK Genel Merkezi’nin Ankara’ya taşınma önerisi Aralık 1977’de toplanan DİSK 6. Genel Kurulu’nda ikinci sefer gündeme geldi. Fakat bu genel heyette da Ankara’ya taşınma önerisi kabul edilmedi. 1977’deki bu taşınma teşebbüsünde Genel-İş’in DİSK üyesi olmasının, Genel Başkanı Abdullah Baştürk’ün DİSK Genel Başkanlığı’na adaylığının ve Genel-İş Genel Merkezi’nin Ankara’da bulunmasının tesirli olduğu söylenebilir. 1977’de anatüzük değişikliği için mecburî olan 2/3 oy (220) çoğunluk sağlanamadığı için Ankara’ya taşınma teklifi kabul edilmedi. Böylelikle anatüzüğün ilgili hususu kararı motamot koruma edildi. 6. Genel Kurul’da DİSK’in kurucu Genel Başkanı ve Maden-İş sendikası Genel Lideri Kemal Türkler yerine Genel-İş Genel Başkanı Abdullah Baştürk Genel Başkanlığa seçildi.
Ankara’ya taşınma konusu 1980’de toplanan DİSK 7. Genel Kurulu’nda üçüncü defa gündeme geldi. Tüzük kurulunun hazırladığı anatüzük taslağı üzerindeki görüşmelerde anatüzüğün 2. unsurunu oyçokluğu ile kabul eden genel şura, DİSK Genel Merkezi’nin Ankara’ya taşınmasını kararlaştırdı. DİSK 7. Genel Kurulu, 1977-1980 periyodunda uzun süren iç tansiyonun akabinde Maden-İş ve Genel-İş ortasında sağlanan bir uzlaşmaya sahne oldu. Ankara’ya taşınma kararının kabul edilmesinde bu uzlaşmanın tesirli olduğunu söylemek mümkündür. Lakin kısa bir müddet sonra 12 Eylül 1980 darbesi gerçekleşti ve DİSK ve üye sendikaların faaliyetleri 11 yıl müddetle durduruldu ve DİSK yöneticileri idamla yargılandı. Bu periyotta DİSK ve bağlı sendikaların mal varlığı kayyımlarca yönetildi. Bu periyotta DİSK üyesi Genel-İş’in Ankara Çankaya’da DİSK Genel Merkezi’ne tahsis etmek üzere yaptırmakta olduğu binaya el konuldu.
DİSK TEKRAR, ANKARA YENİDEN!
DİSK’in 1991’de yine faaliyete geçmesinin akabinde 1996’da toplanan Harika Genel Kurul’da, genel merkezin Ankara’ya nakledilmesi dördüncü kere gündeme geldi. Yapılan oylama sonucunda 82 kabul oyu alan teklif anatüzük değişikliği için gerekli üçte iki oyu alamadığı için reddedilmiş oldu.
Ankara’ya taşınma konusu uzun bir ortadan sonra DİSK’in 14-16 Şubat 2020 tarihlerinde toplanan 16. Genel Konseyinde yine gündeme geldi. DİSK Yönetim Kurulu üyeleri ve çok sayıda sendika genel liderinin imzasıyla verilen bir önergeyle tüzük değişikliği yapılarak genel merkezin idare kurulunca yapılacak hazırlıkları takiben Ankara’ya taşınması kararlaştırıldı. Genel heyet tutanağına nazaran önerge 5 ret, 275 kabul oyuyla ve oyçokluğuyla kabul edildi. 2025 yılında taşınmaya karşı çıkan sendikaların o zamanki delegelerinin neredeyse tamamı bu karara itiraz etmemişti. Genel heyette taşınma önergesi konusunda bir yordam tartışması da yaşanmadı. Ayrıyeten taşınma dahil genel konsey süreçleri konusunda yasal müddette yargıya bir müracaat olmadı ve genel heyet sonuçları katılaştı. Sonuç olarak 2020’de alınan taşınma kararının 6 yıl sonra uygulanmasında mevzuat açısından bir sorun yoktur.
17. Genel Kurul’un akabinde DİSK’in Ankara’ya taşınması çalışmaları 2025 yılında hızlandı. Genel-İş sendikası tarafından DİSK Genel Merkezi olarak kullanılmak üzere Ankara’nın Mutlukent Mahallesi’nde bir bina satın alındı ve Şubat 2026’da DİSK Genel Merkez ofisleri bu binaya taşındı. Birebir anda İstanbul Taksim’de bir bina satın alınarak DİSK İstanbul Uyum Merkezi olarak kullanılmaya başlandı. Böylelikle DİSK Ankara’ya taşınmış olsa da İstanbul Bölge Temsilciliği’nden farklı olarak bir DİSK İstanbul Uyum Merkezi de ihdas edilmiş oldu.
TAŞINMA PROBLEMİNİN ÖZÜ
DİSK’in Ankara’ya taşınma kararında bir mevzuat sorunu yahut mahzuru olduğunu söylemek mümkün değildir. Lakin taşınma kararının aslı elbette tartışmalıdır. DİSK’in Ankara’ya taşınmasında DİSK anatüzüğüne ve mevzuata terslik yoktur lakin örgütsel, sendikal, tarihi, sınıfsal ve finansal açıdan yanlışsız olmadığı ortadadır.
DİSK Genel Merkezi’nin 1967’den 2000’li yıllara uzanan yer ve taşınma serüveni, Türkiye emekçi hareketi tarihinin değerli tartışmalarından birini temsil etmektedir. Bu tartışma, salt bir adres tercihinin ötesinde; sendikal kimlik, ideolojik tavır, örgütsel güç ilgileri, sendikal-konfederal demokrasi ve devlet-sendika alakaları üzere çok katmanlı ve temele dair boyutlar içermektedir. Türkiye’nin iki büyük kentiyle özdeşleşen iki sendikal yaklaşım (İstanbul ve Ankara sendikacılığı), DİSK’in Ankara’ya taşınması sürecinde yine tartışma gündemine gelmiştir. “İstanbul Sendikacılığı” özel kesimde, büyük sanayi tesislerinde örgütlü, fiili grev ve aksiyon yüklü ve sınıf sendikacılığını benimseyen bir gelenektir. Bu gelenekte, emekçi sınıfının ağırlaştığı İstanbul, sendikal uğraşın doğal kalbi olarak görülmektedir. İstanbul ekolü özel bölümde örgütlü, militan ve bağımsız bir sendikacılık anlayışını temsil ederken Ankara ekolü, kamu bölümünde örgütlü, bürokratik kanalları ağır biçimde kullanan bir sendikal anlayışı temsil etmektedir. “Ankara sendikacılığı” olarak bilinen yaklaşım Türk-İş’le özdeşleşmiştir.
DİSK İstanbul’da kurulmuş ve İstanbul ve etraf vilayetlerde gerçekleştirdiği eylemeleriyle özdeşleşmiştir. 15-16 Haziran, DGM direnişi ve 1 Mayıslar İstanbul ve etraf vilayetlerde gerçekleşmiş direnişlerdir. Ankara DİSK geleneği ve örgütsel gerçeği açısından sönük bir ildir. DİSK geleneği sanayi emekçilerin odağında olduğu İstanbul ve etraf vilayetlerde şekillenmiştir. DİSK’in İstanbul ile güçlü tarihî ve sembolik bağları kelam bahsidir. Yaklaşık 60 yıl İstanbul’da faaliyet gösteren DİSK İstanbul’un mekânsal hafızası ile de özdeşleşmiştir. Büyük hareketleri, bu hareketlerde hayatını yitirenler İstanbul’dadır. İstanbul DİSK için bir direniş ve aksiyon hafızasıdır. Bu manada Ankara’da DİSK tarihiyle özdeşleşen bir yer bulmak mümkün değildir. Özetle sınıfsal ve tarihi açıdan DİSK’in İstanbul’dan taşınmasını gerektirecek bir münasebet yoktur.
DİSK bir emekçi sendikaları konfederasyonudur. Hasebiyle lakin hükmî kişiliklerin üye olabildiği bir çatı örgütüdür. Direkt gerçek bireylerin (işçilerin) üye olduğu sendikalarda kolay temsil ve nicelik temel iken konfederasyonlarda farklı bir yaklaşıma gereksinim vardır. Konfederasyonlar kolay çoğunluk ile ve yalnızca nicelik ile hareket edemezler. Üye sendikalar ortasındaki istikrar ve mutabakat değer taşımaktadır. Türkiye üzere sendikal barajların ve antidemokratik bir işkolu yapısının olduğu bir ülkede farklı işkolu sendikaları ortasında yalnızca niceliğe dayalı bir konfederal birlik önemli meseleler yaratabilir. Büyük bir işkolunda yahut kamu işyerlerinde örgütlü birkaç sendika çarçabuk konfederal yapıyı denetim altına alabilir. Bu ise konfederal birliği zora sokar. Konfederasyonlarda karar ve temsil probleminin sendikalardan farklı olarak ele alınması mecburidir. Konfederasyonlarda yalnızca üye sayısına bağlı temsil ve kararlar teknik olarak mümkün olmakla birlikte ilkesel olarak tartışmalıdır ve konfederal birliği zedeleyebilir.
2020’deki 16. Genel Kurul’da taşınma kararı büyük bir çoğunlukla alınmış ve hukuken katılaşmıştır. Fakat ortadan geçen altı yılda bu mevzuda değerli farklılıklar oluştuğu görülmektedir. 16. Genel Kurul’da taşınmaya onay veren sendikaların tavırlarında kıymetli değişiklikler olduğu görülmüştür. Hayati bir hususta adım atarken sendikal dinamikler dikkate alınmalıydı. Geçmişte alınan kararları donmuş kalıplar yerine dinamik süreçler olarak ele almak ve değişen şartları dikkate almak kıymetlidir.
Dev Emekli-Sen dahil DİSK üyesi 22 sendikanın yalnızca 4’ünün genel merkezi Ankara’dadır. Başka sendikaların genel merkezlerinin büyük kısmı İstanbul’dadır. Genel merkezi Ankara’da olan Sosyal-İş de Ankara’ya taşınmaya karşı olduğunu açıklamıştır. DİSK üyesi 22 sendikanın 15’i çeşitli biçimlerde taşınma kararına itiraz etmiştir. Münasebetiyle bir konfederasyon olarak DİSK’in örgütsel gerçekliği İstanbul’dur. Lakin DİSK idaresi bu yeni örgütsel gerçek yerine teknik bir münasebete (2020 tarihli genel şura kararına) dayanarak taşınmayı gerçekleştirmiştir.
Örgütsel açıdan DİSK’in Ankara’ya taşınmasını gerektirecek bir durum yoktur. Taşınma talebinin Ankara merkezli Genel-İş sendikasından gelmesi ve üye sendikaların yüklü itirazına karşın nicel gücü nedeniyle bunda ısrar etmesi sendikal demokrasi açısından kıymetli bir handikaptır. DİSK tarihinde maalesef iki güçlü sendikanın (Maden-İş ve Genel-İş) DİSK’in tarafını tek başına belirleme eğilimi her vakit önemli problemler doğurmuştur. Ankara’ya taşınmadaki ısrar da bunun yeni bir örneğidir.
DİSK’in Ankara’ya taşınması lehinde ileri sürülen en değerli münasebetlerden biri DİSK’in kiradan kurtulması ve bir binaya sahip olmasıdır. Kalıcı bir genel merkez yeri olmaması ve 59 yıldır kirada yahut üye sendikaların binalarında faaliyet göstermesi DİSK açısından önemli bir sorun olagelmiştir. Fakat DİSK’in yer probleminin tahlili için Ankara’ya taşınmasına gerek yoktur. DİSK Ankara’ya taşınırken hem Ankara’da Genel-İş sendikası tarafından DİSK’in kullanımı için bir genel merkez binası hem de İstanbul’da DİSK tarafından bir uyum merkezi satın alınmıştır. Bu iki binanın satın alınma ve tefrişat maliyetiyle İstanbul’da bir genel merkez binası satın alınması ve DİSK’in 59 yıldır olduğu üzere faaliyetlerini İstanbul’da sürdürmesi pekala mümkün olabilirdi.
Geriye tek münasebet kalmaktadır. Ankara’nın başşehir olması ve resmi kurumlar ile hükümet ve bürokrasinin Ankara’da olması. Hakikaten taşınmanın gayri resmi en değerli münasebeti olarak bu ileri sürülmektedir. Halbuki DİSK bürokrasiyle ve resmi makamlarla bağlantılarını yaklaşık 60 yıl boyunca İstanbul’dan yürütebilmiş ve değerli bir aksama yaşanmamıştır. Çeşitli bürokratik toplantılar ve resmi makamlarla ilgiler günümüzün ulaşım ve bağlantı teknolojisinde öbür bir kentten rahatlıkla yürütülebilir niteliktedir. Öte yandan bürokratik işler ve süreçler DİSK faaliyetinin son derece cüzi bir kısmını oluşturmaktadır. Hasebiyle bunun için Ankara’ya taşınmak makul bir münasebet olmasa gerek.
Ankara sendikacılığı (kamu kesiti sendikacılığı) daha çok patronun devlet olduğu kamu emekçi sendikaları ve kamu vazifelileri sendikaları için tercih edilmiştir. Patron devlet ve bürokrasi olunca ona yakın olmak ve sık temas etmek için Ankara tercih edilmektedir. Bunun pratik avantajları olduğu üzere önemli dezavantajları da kelam mevzusudur. Lakin DİSK açısından merkezi hükümetin patron olması kelam konusu değildir. Zira DİSK’in merkezi yönetime ilişkin kamu işyerlerinde örgütlülüğü yoktur. Geriye bürokrasiyle ve siyasetle temaslar kalmaktadır ki bunun için Ankara’ya taşınmaya gerek olmadığı açıktır.
SONUÇ
DİSK Genel Merkezi’nin yaklaşık 60 yıldır bulunduğu İstanbul’dan Ankara’ya taşınması, yüzeyden bakıldığında bir adres değişikliği üzere görünse de Türkiye emekçi hareketi tarihinin en esaslı ve çok katmanlı tartışmalarından birini tekrar gün yüzüne çıkardı.
Sonuç olarak DİSK örgüt içinden ve dışından gelen itirazlara karşın 60 yıl sonra merkezini Ankara’ya taşımıştır. Bu taşınma kararı, DİSK tarihi boyunca tekrar eden bir sorunun —büyük ve güçlü sendikaların konfederal yapıyı kendi öncelikleri doğrultusunda yönlendirmesi eğiliminin— yeni bir örneğidir. Gerçekten 15 üye sendikanın itirazına rağmen kararın uygulanmış olması, DİSK’teki konfederal demokrasi açığını bir kere daha gözler önüne sermiştir.
DİSK’in önündeki asıl misyon, genel merkezinin bulunduğu kentten bağımsız olarak, örgütlenme ve gayret kapasitesini güçlendirmek, tesirli ve mücadeleci bir konfederal güç olmak ve üye sendikalar ortasındaki konfederal demokrasiyi ve dayanışmayı yine inşa etmektir. Bunlar sağlanamadığı takdirde, Ankara’ya taşınma DİSK’i müesses sendikal anlayışlara yaklaştırmaktan öte bir fonksiyon görmeyecektir. DİSK’in Ankara’ya taşınmasının yalnızca bir tebdili yer olarak mı kalacağı yoksa bir tebdili zihniyet mi olacağını vakit gösterecek. Umarım ve dilerim yalnızca “tebdili mekândan” ibaret kalır!”
