Pestisitler besinde önemli güvenlik krizi yaratmaya devam ederken zehirsiz besinler ise raflarda birer ayrıcalık olarak satışta. Son yıllarda Türkiye üretimi besinlerin Avrupa Birliği’nin Besin ve Yem için Süratli İkaz Sistemi’ndeki makus şöhreti kamuoyunda risk farkındalığını oluştururken, besin perakendecileri de eser kategorilerine “sertifikalı” ya da “laboratuvar analizli” besinleri eklemeye başladı. Yurttaş her tezgahın inançlı olduğundan emin olmak isterken, pestisit riski adeta yeni bir lüks pazar yarattı. 1 kilo üzerinden yapılan hesaplamaya nazaran, ucuzluk marketinde havuç, patates, soğan, portakal, yeşil elma, domates ve armuttan oluşan bir sepet 406 TL tutarken, tıpkı eserlerin pestisit tahlilli versiyonlarının satıldığı marketlerde fiyat 702 TL’ye çıkıyor. Bu da tüketicinin “güvenli gıda” tercihi yaptığında yüzde 73 daha fazla ödeme yapmak zorunda kaldığını gösteriyor. Bu farkın ne kadarının üreticiye, ne kadarının perakende zincirine gittiği; inançlı besinin fiyatını üretim maliyet ve sertifikasyonun mu yoksa perakende “premium” stratejisinin mi belirlediği ise tam olarak bilinmiyor. “Adil gıda” misyonuyla çalışmalar yürüten birtakım sivil teşebbüsler alternatif modeller üzerinde çalışıyor. Buna rağmen küçük ölçekli üretim ve lojistik maliyetler nedeniyle ürünler
hâlâ geniş bölümler için değerli. Örneğin çeşitli gramajlarda kıvırcık, patates, soğan, avokado, pırasa, limon, havuç, portakal ve bal kabağından oluşan bir paket 500 TL’ye satılıyor. Bu meblağ, tıpkı eserlerin ucuzluk marketi fiyatının yüzde 53 üzerinde. Bu topluluklar klasik organik pazar ve üst segment marketlerden daha erişilebilir fiyat sağlamak, aracıyı azaltmak ve ekolojik üretimi desteklemek üzere değerli amaçlar taşısa da milyonların minimum fiyatı ve emekli maaşına yansıyan fiyat, muteber besin önünde bariyer olmaya devam ediyor.
“RİSKSİZ BESİN NORMALİMİZ OLMALI”
Tüketici Hakları Derneği Başkanı Ergün Kılıç, inançlı besinin bir tercih değil, temel bir tüketici hakkı olduğunu hatırlatarak “Bu mevzu şirketlerin inisiyatifine bırakılamaz. Risksiz besinin sırf muhakkak bir kısmın erişebildiği bir eser olması Anayasa’ya da kozmik tüketici haklarına da ters. Devlet; tesirli üretim kontrolleri yapmalı, tahlil sonuçlarını ve piyasa nezareti datalarını kamuoyu ile paylaşmalı, sivil toplum kuruluşlarıyla iş birliği içinde çalışmalı” diyor. Ziraat Yüksek Mühendisi ve tarım müellifi Gazi Kutlu, uygun tarım uygulamalarında düşük randıman nedeniyle brim maliyet artışı olduğunu belirtirse de şunların altını çiziyor: “Bu, içinde ne olduğunu bilmediğimiz besinlerin normalimiz; risksiz besinin ise istisna olmasını normalleştirmez. Çiftçinin kâfi gelir elde edememesi, daha fazla üretim için daha ağır kimyasal girdiye yönelmesine neden oluyor. Sağlıklı besin arzını artırmak, her kesim için erişilebilir olmasını sağlamak mümkün lakin bakanlık daha faal olmalı. Gençlerin tarımda kalabilmesi için kırsalda toplumsal hayatı destekleyen altyapıların kurulması ve teknolojinin üretim süreçlerine entegrasyonu koşul.”
KAMU KALDIRAÇ OLMALI
“Etki odaklı çalışmalara mesken sahipliği yapma” maksadıyla faaliyet yürüten toplumsal merkez “Postane”, üreticiyle tüketiciyi buluşturan topluluklardan biri. Yönetici Yaşar Adalı, konvansiyonel tarımda pestisit ve sentetik gübre kullanımında maliyetlerin ortadan kalkmadığına; halk sıhhatine, su kaynaklarına, toprak verimliliğine ve iklime aktarıldığını vurgulayarak, “Ekolojik üretimde ise maliyet direkt eser fiyatına yansır. Bunun önüne geçebilmek ve adil besinin norm haline gelmesi içinse kamusal teşviklerle desteklenmesi kural. Kısa vadede ise direkt münasebet modelleri çapraz sübvansiyon sistemleri şart” diyor. Kamu kurumlarının toplumsal tedarik prensibiyle hareket ederek kaldıraç misyonu görebileceğini söyleyen Adalı, aksi halde besin güvenliğinin bir standart değil, bir ‘piyasa segmenti’ olmaya devam edeceği ihtarını yapıyor.
Buğday Ekolojik Ömrü Destekleme Derneği Bağlantı Danışmanı Oya Ayman da Türkiye nüfusunun tamamının ekolojik tarım metotlarıyla beslenebileceğini ortaya koyan bilimsel araştırmalar olduğunu belirterek şunları paylaşıyor: “Sadece birkaç eserin pestisit tahlilini yapmanın ötesine geçmek; verimlilik odaklı bakış açısından sıhhat ve adil erişim odaklı bakış açısına evrilmek kural. Besin enflasyonunun ana nedenlerinden biri aracı, lojistik ve depolama üzere üretim dışı maliyetlerin daima artması. Çiftçi de emeğinin karşılığını alamıyor. Çiftçinin sentetik kimyasallardan vazgeçip dış girdi maliyetlerinden kurtulmasıyla ve lokal üretim-tüketim kanallarının çoğalması, tüketicinin üreticiden direkt alışveriş yapmasını sağlayan kanalların artmasıyla fiyatlar da dengelenebilir”
Çiftçi-Sen Örgütlenme Sekreteri Adnan Çobanoğlu ise, bilhassa küçük ölçekli tarım işletmelerinin sertifika veren kuruluşlara verecek parasının olmadığını vurguluyor. Birbirine yakın toprakların birinde yüksek oranda ilaç kullanılsa her eserin zehirlendiğini belirten Çobanoğlu, “Çiftçilerin para kazanabilmesinin ve tüketicilerin sağlıklı besine erişebilmesinin yolu üreticinin şirket tohumlarıyla değil kendilerinin ürettiği klâsik tohumlarıyla ve üretim bölgelerindeki eser desenlerini koruyarak agroekolojik üretim yapmalarından ve bu üretim biçimini merkezi ve mahallî iktidarların teşvik etmesinden geçiyor. Üreticilerin, tüketicilerin ve bilim insanlarının dahil olduğu demokratik tarım programı oluşturmak koşul. Bu söylediklerimi gerçekleştirmek mümkün”
