ABD ve İsrail’in İran’a karşı başlattığı savaş global güç darboğazına, enflasyonun tırmanmasına ve iktisatta küçülmelere yol açıyor. Pekala bundan sonrası için beklentiler nasıl’ABD ile İsrail’inİran’a 28 Şubat’ta karşı başlattığı savaştabirçoklarına nazaran kısa müddette ülkede bir rejim değişikliği olacaktı. Fakat çok sayıda üst seviye İranlı yetkili öldürülmüş olsa da sistem ayakta kalmayı başardı. Sonuçları ise global güç darboğazı, rekor petrol fiyatları, borsalarda sarsıntı, yüksek enflasyon ve ekonomilerde daralma oldu.
Uluslararası Para Fonu (IMF), her ülke ve bölgenin birebir ölçüde ziyan görmediğini fakat savaşın tüm dünya iktisadını olumsuz etkilediğini kaydediyor. IMF’ye nazaran güç ithal edenler güç ihraç edenlerden, fakir ülkeler zenginlerden ve çok az rezervi olan yahut hiç rezervi olmayanlar ise büyük rezervlere sahip olanlardan çok daha olumsuz etkilendi.
Daha az güç – kıymetli üretim
Bunun temel nedenlerinden biri, global güç arzının kesintiye uğraması. Milletlerarası Güç Ajansı’na (IEA) nazaran İran savaşı, global petrol piyasası tarihindeki en büyük arz kesintisine yol açtı ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) arzının da yaklaşık yüzde 20 oranında azalması sonucunu doğurdu.
Almanya’nın dış ticaret ve yatırım ajansı olan Germany Trade & Invest (GTAI), “Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapatılmasının tesirleri Asya ülkelerini bilhassa sert vuruyor, zira petrol ve gaz ithalatının yüzde 90’a varan kısmı Körfez’den geliyor” diyor.
GTAI’ye nazaran savaşın yol açtığı sonuçlar bilhassa Güney ve Güneydoğu Asya’da artan güç fiyatları ve arz darboğazları formunda şimdiden besbelli halde kendini gösteriyor. Birçok ülkede hükümetler bu nedenle mevcut rezervlerin özgür bırakılması ve sübvansiyon üzere tedbirlerle ekonomik önlemler uyguluyor.
En büyük hammadde ithalatçısı olan Çin ise Ortadoğu’ya Uzak Doğu ülkeleri kadar bağımlı değil. GTAI’ye nazaran, Çin Halk Cumhuriyeti boru sınırlarıyla güçte Rusya’ya düzgün bağlı ve ayrıyeten kendisi de büyük güç ve ham unsur rezervlerine sahip. Hasebiyle tankerlerle yapılan teslimatlara başka ülkeler kadar muhtaç değil.
Tedarik zincirlerinin bozulması çip sanayisini vurdu
IMF’ye nazaran birçok tedarik zinciri savaştan olumsuz etkilendi. Tankerlerin ve konteyner gemilerinin rotalarını değiştirmesi gerekiyor ve Körfez ülkelerindeki havalimanları üzerinden yapılan aktarmalı havayolu trafiği de hayli ziyan görmüş durumda.
Bu durum navlun ve sigorta maliyetlerini artırırken teslimat müddetlerini de uzatıyor. Bundan da bilhassa tedarik zincirleri Ortadoğu ile yakından kontaklı olan Asya-Pasifik bölgesi ülkeleri etkileniyor. Örneğin gübre hammaddelerinde, plastik üretiminde yahut çip sanayisi için gerekli olan helyum üzere gazlarda darboğaz kelam konusu.
Ve Asya’nın ağır güç kullanımı gerektiren çip sanayisi darbe yediğinde bunu bütün sanayi ülkeleri hissediyor. Piyasalar elektronik aygıtlar, otomobiller, uçaklar und yapay zeka için Tayvan, Çin ve Güney Kore’den gelen çiplere ve yarı iletkenlere muhtaç.
Ekonomi müracaat şirketi PwC’den Tanjeff Schadt, “Modern çiplerin yaklaşık yüzde 90’ı Tayvan’da üretiliyor” diye hatırlatıyor ve Katar’dan gaz sevkiyatı olmaması halinde Tayvan’ın yakında enerjiyi karneye bağlaması gerekebileceğini belirtiyor. Ayrıyeten çip üretimi için helyum gerekiyor ki bu alanda dünya arzının büyük bir kısmını şimdiye kadar Katar sağlıyordu.
Akıllı telefonların üretimi için ise Hindistan, Çin yahut Vietnam’daki üretim sınırlarına muhtaçlık duyuluyor.
Tedarik zincirleri ve besin üretimi sekteye uğradı
Bozulan tedarik zincirleri, günlük gereksinim unsurlarını ve kritik üretim araçlarını da vuruyor. Başka eserlerin yanı sıra üre, amonyak ve fosfat ticareti şu anda bloke edilmiş olan Hürmüz Boğazı’ndan geçtiği için dünya pazarına artık kâfi gübre ulaşmıyor. Ayrıyeten dünyadaki kükürdün yarısı Hürmüz Boğazı üzerinden taşınıyor. Kükürt de gübre üretmek için olduğu kadar kimyasalların üretimi yahut kritik minerallerin rafine edilmesi için kullanılan bir unsur.
Almanya’da besin ve tarım alanındaki işletmelerin temsil edildiği kooperatif olan Raiffeisen Birliği (DRV) Genel Müdürü Philipp Spinne, mineral gübrelerin dünya pazarlarında yılın başından bu yana yaklaşık yüzde 30 ila 40 oranında zamlandığını hatırlatıyor. Bunun Avrupa üzerinde direkt tesiri az fakat dolaylı tesiri mevcut. Çünkü Tarım Sanayisi Birliği’ne nazaran Avrupa, şu devir savaştan etkilenen bölgeden neredeyse hiç gübre almıyor, zira gübreyi kendisi üretiyor.
Öte yandan gübre üretimi için doğal gaz kural. Savaşın uzun sürmesi halinde Avrupa’da da fiyatlar yükselebilir ki bunun sonucu olarak besin fiyatlarının artması da kuvvetle olası.
Düşük gelirli ülkelerde besin tüketimin, yani sarfiyatların yaklaşık yüzde 36’sını, yükselen ekonomilerde yüzde 20’sini, sanayi ülkelerinde ise yüzde 9’unu oluşturuyor. Münasebetiyle Afrika’daki birçok ülkede, Ortadoğu’nun kimi ülkelerinde ve Orta Amerika’da beşerler gelirlerinin büyük bir kısmını besine harcıyor. Bu nedenle daha yüksek besin fiyatlarından en çok dargelirliler olumsuz etkileniyor. IMF’ye nazaran, Avrupa’da da güç kaynaklı yeni fiyat artışları, ömür maliyetlerini artıracağından beşerler üzerindeki mevcut yükü de hissedilir biçimde artıracak.
OECD: Minimal büyüme beklentisi
Bu olumsuz gelişmelere karşın Milletlerarası Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), global gayri safi yurt içi hasıla artışının 2026’da yüzde 2,9 düzeyinde istikrarlı bir seyir izleyeceğini, 2027’de ise yüzde 3’e yükseleceğini kestirim ediyor. Yaşanması beklenen minimal büyümenin de teknolojiyle ilgili yatırımlar ve kademeli olarak düşecek gümrük vergisi oranları sayesinde kaydedileceği belirtiliyor. Lakin İran savaşı global ekonomiyi frenliyor ve talep konusunda değerli bir belirsizliğe yol açıyor. Önümüzdeki yıllara dair varsayımların ön şartı, güç piyasasındaki mevcut aksamaların süreksiz olduğu ve fiyatların 2026 ortasından itibaren olağana döneceği varsayımlarına dayanıyor.
OECD’ye nazaran G20’de enflasyonun 2026’da yüzde 4 olması bekleniyor ve bu oran daha evvel beklenenden yüzde 1,2’ye nazaran oldukça yüksek. Güç fiyatlarındaki baskının düşmesi beklendiği için 2027’de yüzde 2,7’ye gerilemesi bekleniyor.
ABD için bu yıl yüzde 2, 2027’de ise yüzde 1,7 büyüme bekleniyor. Euro ülkelerinde de 2026’da yüzde 0,8, 2027’de ise yüzde 1,2 büyüme öngörülüyor.
Çin’deki büyümenin ise 2026’da yüzde 4,4’e ve 2027’de yüzde 4,3’e gerilemesi öngörülüyor.
Bazı uzmanlara nazaran Körfez ülkeleri de İran savaşı nedeniyle yılın birinci yarısında resesyona girecek. İngiliz niyet kuruluşu Oxford Economics, Körfez İşbirliği Kurulu ülkeleri olan Suudi Arabistan, Umman, Katar, Bahreyn, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri için yüzde 0,2 küçülme öngörüyor. Bu, büyüme beklentilerinin savaş öncesi periyoda kıyasla yüzde 4,6 puan aşağı taraflı revize edilmesi demek.
Almanya iktisadı daha da zayıflıyor
Almanya’nın önde gelen ekonomik araştırma enstitüleri ise kendi ekonomileri için daha az optimist, bu nedenle konjonktür varsayımlarını değerli ölçüde aşağı taraflı düzelttiler. Alman hükümeti için hazırladıkları ortak öngörü raporunda, içinde bulunulan 2026 için sadece yüzde 0,6’lık bir büyüme beklediklerini duyurdular. Sonbaharda açıklanan varsayımlarında bunun iki katından fazla bir artış bekleniyordu. 2027 için de öngörülerini yüzde 1,4’ten yüzde 0,9’a çekerek önemli oranda düşürdüler.
Tahminleri karamsar kılan da yüksek güç fiyatları nedeniyle enflasyonun yükseleceğine inanılması. Hem bu yıl hem de önümüzdeki yıl tüketici fiyatlarının yüzde 2,8 oranında artması bekleniyor. Esasen Mart ayında Almanya’nın enflasyon oranı yüzde 2,7’ye tırmanmış, 2024 başından bu yana görülen bu yüksek bedel nedeniyle telaşlar artmıştı. Almanya Merkez Bankası (Bundesbank) da son olarak enflasyon oranının “yakın vakitte yüzde üçe hakikat yükselebileceği” ikazında bulundu.
Ifo anketi: On şirketten dokuzu ek yükten endişeli
Münih merkezli Ifo Enstitüsü’nün yaptığı bir araştırmaya nazaran de birçok şirket önümüzdeki aylarda ek masraflarla karşılaşacağından yola çıkarak karamsar bir gidişata hazırlanıyor. Almanya’daki on sanayi işletmesinden dokuzu, başta yüksek güç fiyatları olmak üzere işlerinin İran Savaşı’ndan olumsuz etkileneceğini düşünüyor.
Araştırmaya katılan şirketlerin üçte birinden fazlası, deniz yollarındaki kısıtlamalardan ve orta eserler ile hammaddelerdeki tedarik problemlerinden etkileneceğini öngörüyor. Hava kargo nakliyeciliğinde bir aksama bekleyenlerin oranı da yüzde 16.
Araştırmaya katılan şirketlerin yaklaşık dörtte biri ise kıymetli ihracat pazarlarında talebin düşmesini bekliyor. Ayrıyeten birçok şirket; belgisiz navlun ve lojistik maliyetleri, artan sigorta primleri yahut artan ödeme riskleri üzere finansal risklerle karşılaşacağını da varsayım ediyor. ifo Enstitüsü’nün işletmelerdeki beklentileri araştıran bölümün Başkanı Klaus Wohlrabe, “Sonuçlar, İran Savaşı’nın ekonomik sonuçlarının şimdiden görüldüğünü ve bunun daha da artabileceğini açıkça ortaya koyuyor” diyor ve “Belirsizlik ne kadar uzun sürerse, şirketler için ekonomik sorunlar de o kadar büyüyecektir” biçiminde kaygısını lisana getiriyor.
