Dr. Gül Çakır, Dokuz Eylül Üniversitesi’nde öğretim vazifelisi. Tarih doktorasını Atatürk Unsurları ve İnkilap Tarihi konusunda yaptı. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi’nde “1920-1950 yılları ortasında Türkiye’de uyuşturucu hususlara yönelik geliştirilen politikalar” başlıklı araştırması yayımlandı. Dr. Çakır, son kitabı ve Cumhuriyet periyodunda çocuk-aile eğitimi konusunda sorularımızı yanıtladı.
GENİŞ AİLEDEN ÇEKİRDEK AİLEYE
Cumhuriyet devrinde aileye yüklenen misyonun ne olduğuyla başlayalım dilerseniz. Aile yapısı nasıl değişti? Bayanın rolü üzerine yapılan vurgular neyi temel alıyordu?
– Aslında Türk aile yapısındaki değişim sürecini Osmanlı’nın son periyotlarına bilhassa de Meşrutiyet Dönemi’ne kadar götürebiliriz. Bu değişim ve dönüşüm Cumhuriyet idaresi ile bir arada sürat kazandı. Cumhuriyet devrinde toplumda geniş aile tipinden çekirdek aileye geçiş kelam konusu oldu. Nüvesi anne, baba ve çocuktan oluşan bir aile tipiydi bu. Hatta şunu da söyleyebiliriz ki Türklerin en eski vakitlerinde sahip olduğu pederi aile tipine benzeri bir aile yapısı Cumhuriyet Türkiye’sinde oluşturulmak istendi.
En büyük değişim de kadının aile içindeki rollerinde oldu. Aile içinde bayanın pozisyonu erkekle eşitlenmeye çalıştı. Evet, tekrar ataerkil bir aile yapısı vardı ancak bayanın ailede karar alma konusunda ve çocukları üzerinde hak sahipliği bakımından erkekle eşit bir düzeye getirilmek istendi. Türk Medeni Kanunu, erkeği ailenin reisi yapsa da bayanı onun yardımcısı olarak belirledi. Cumhuriyet periyodunda tek eşlilik aslının getirilmesi bile bayanın aile içerisindeki rolündeki en büyük değişim olarak algılanmalıdır.
KADINLARIMIZ MİLLETİN ANASI
Cumhuriyetimizin şuurlu anne çalışmalarına neleri örnek gösterebilirsiniz?
– Cumhuriyet periyodunda “bilinçli anne” yaratımı için efor sarf edilmişti. Bu uğraşlar en çok da iki temel bahis üzerinden ilerlemişti. Bu mevzular “sağlık” ve “eğitim” idi. Tabi diğer bahisler da vardı, lakin öncelikle bunlardan bahsetmek gerekir. Çocuğuna bakım yollarını bilen, aşikâr bir sıhhat bilgisine sahip anne modeli ve çocuğuna güzel bir eğitim, ahlak anlayışı veren anne modeli… Çocuk yetiştirmek alelade bir iş olmamalıydı ve bu bahiste en büyük sorumluluk annelere düşmekteydi.
Devletin kuruluşunun birinci yıllarında en büyük sorun çocuk ölümleri idi. Çocuk ölümlerinin azalması için annelere de büyük bir vazife düşüyordu. Bayanlar yeni doğan ve çocuk sıhhati konusunda bilinçlendirilmeye çalışıldı, çocuğa bakım yolları öğretilmek istendi. Bu yolla çocuk ölümlerinin önüne geçilmek istendi. Çocuk nasıl beslenir, hasta çocuğa nasıl davranılır, hijyen kurallarında nelere dikkat edilir bunlar sağlık propagandaları dahilinde bayanlara öğretilmeye çalışıldı.
Kadının, eğitim konusunda bilinçli olması rejim tarafından arzulanıyordu. Birinci terbiye aile içinde bilhassa anne tarafından verildiği için bayana da değerli misyonlar verilmişti. Kadının vereceği düzgün bir terbiye ve eğitimle çocuk, toplumda yararlı bir öge olabilirdi. Toplumsal dönüşümün anahtarı olarak görülmüştü Türk kadını. Bunu Mustafa Kemal Atatürk’ün bir cümlesi ile destekleyelim isterseniz: “Kadınlarımız hatta erkeklerden daha çok münevver, daha feyizli, daha bilgili olmaya mecburdurlar. Şayet sahiden milletin anası olmak istiyorlarsa…”
NÜFUSU ARTIRMAK İÇİN TEŞVİKLER
Cumhuriyetimizin birinci yıllarında evlilik teşvik ediliyor. Hatta eserinizden bekarlık vergisi tartışmalarının bile yapıldığını öğreniyoruz. Bekarlar pek sevilmiyor galiba…
– Bu soruyu duyunca yüzümde bir tebessüm belirmiyor değil. Doğru! Cumhuriyetin birinci yıllarında evlilik teşvik ediliyor. Evliliklerin teşvik edilmesi aile siyasetleri ile ilgili bir durum. Ama bekarlık vergisi bu siyasetin bir modülü değil. Büsbütün ülkenin nüfus ve iktisat siyasetleri dahilinde 1929 yılında Yozgat Mebusu Sırrı Bey tarafından öne sürülmüş bir teklifti. Bekarlardan vergi alınmasına dair bir kanun teklifiydi bu ve problem aslında evvelki yıllarda Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde öne sürülmüştü. Sırrı Bey bu türlü bir verginin yürürlüğe girmesiyle evliliklerin ve hasebiyle doğumların artacağına inanıyordu. Bu devirde nüfusun artırılması için devalar aranmaktaydı ve bekarlık vergisi bu doğrultuda öne sürülmüş bir teklifti. Ancak kabul gören bir teklif değildi. Hatta o yıllarda bu bahis çok tartışılmış, gazetelere yansımıştı. Bu periyotta evliliklerin azaldığına dair algılamalar kelam konusu idi. 1929 ekonomik buhranı sonrasında toplumda genel manada yaşanan geçim ezası evlenmek isteyen çiftlerin evlilik planlarını bir müddetliğine bozmuştu, diyebiliriz.
SAĞLIKLI, VATANSEVER, AHLAKLI ÇOCUKLAR
Çocuk yetiştirirken hangi unsurlar öne sürüldü? Bilhassa Atatürk devrinde hangi sonuçlar alındı?
– Çocuk yetiştirilirken çeşitli unsurlar saptanmıştı. Sağlıklı, gürbüz, ahlaklı, iyi eğitimli, yardımsever, vatanını seven, iktisadi faziletleri olan çocuk yetiştirilmesi isteniyor. Hepsinin yüzde yüz muvaffakiyete ulaştığını yahut ulaşmadığını söyleyemeyiz. Lakin şunu söyleyebiliriz ki bugün sağlıklı, ahlaklı, kendi ulusal kıymetlerine sahip olan bir nesile sahipsek bunu bu devirde ortaya atılan prensiplere ve cumhuriyetin çocuk siyasetine borçluyuz. Çocuk siyaseti üretmek sanıldığı üzere kolay değildir. Bu siyasetleri uygulamak ve istenilen sonuçlara ulaşmak büyük özveri ve vakit ister.
Eserinizde Gürbüz Türk Çocuğu Mecmuası üzerine bilhassa duruyorsunuz. Bu mecmuanın yayın çizgisinden bahsedebilirsiniz?
– Gürbüz Türk Çocuğu Mecmuası, Türkiye Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin yayın organı idi. Gürbüz Türk Çocuğu Mecmuası, Cumhuriyetin birinci yıllarından itibaren “çocuk meselesini” gündemde tutarak sıkıntıya toplumsal bir tahlil aramıştı. Mecmuada çocuk hayatını geliştirmek için çok değerli yazılar yayınlanmıştı. Eğitim, edebiyat, sıhhat, siyaset alanında tanınmış simalar bu mecmuada yazılar kaleme almıştı. Ruhen ve bedenen sağlıklı nesillerin yetiştirilmesi konusunda aydınlatıcı yazılar yer almış, mecmuanın düzenlediği gürbüz çocuk müsabakaları ile aileler sağlıklı çocuk yetiştirme konusunda rekabete sokulmuştu. Bu mecmua en çok da çocuk himayesi üzerine eğilmiş, kimsesiz çocukların korunması ve yetiştirilmesi için toplumda toplumsal bir hassaslık yaratmaya çalışmıştı.
GÜNDÜZ BAKIMEVLERİ İLKELERİ
Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin çalışmalarının altını bilhassa çiziyorsunuz? Bu Cemiyet’e öncülük eden isimler kimdi? Neler yaptı?
– Himaye-i Etfal Cemiyeti 1921 yılında Ankara’da kurulmuştu. Ülkenin aile ve çocuk sıkıntısına yönelik sorunların giderilmesi için çalışmalar yapan bir kurumdu. Kimsesiz, bakıma muhtaç ve hasta çocukların himayesi konusunda çalışmalar yapılmıştı. Dr. Mehmet Fuad Umay, cemiyete öncülük eden isimdi. Kendisi tıp hekimi ve tıpkı vakitte mebustu. Kendisi Türkiye’de çocuk ölümlerinin önüne geçmek için en kıymetli teşebbüslerde bulunan çok değerli bir aydın idi.
Cemiyet, açtığı kuruluşlarla bir yandan gereksinim sahibi olan çocuk ve annelere yardım elini uzatmış öbür yandan da tabipleriyle, istekli çalışanlarıyla, öğretmenleriyle ve yayınlarıyla kentten kırsala her bölüme sesini duyurarak hizmet götürmüş ve adeta milli bir vazifeyi yerine getirmiştir. Kurumun bünyesindeki Süt Damlası ile sıhhi süt dağıtımı yapılmış, Doğumevleri ile çocuk muayene ve tedavileri yapılmıştı. Kurumda güneş banyoları üzere uygulamalar yapılmıştı. Gündüz bakımevleri ve kreşleri ve Ana Kucakları ile çocuk himaye ve bakımında yarar sağlamışlardı.
CUMHURİYET ÜLKÜSÜNDEKİ ÇOCUK
Edebiyat ve fikir tartışmalarında aile ve çocuk konusu nasıl işlendi?
– Fikir tartışmalarında çocuk ölümleri, himayesi, beslenmesi, eğitimi, emekçi çocuklar, çocuk sıhhati, ebeveynlerin ve devletin çocuk üzerindeki hakları üzere bahisler işlendi. Çocuğa dair birçok sıkıntı masaya yatırıldı ve tahliller arandı. Kadınlar ile ilgili olarak ise en çok bayanların çalışma hayatına girişi ve siyasal hak kazanımları konusunda yaşanan problemler tartışıladurdu. Bir de modernleşme rüzgârları içerisinde Türk bayanlarının özenti hayatları sorgulandı. Müellif çizerler, kimi bayanların rejimin ortaya koyduğu “ideal kadın” çizgisinden çıktığını fark ettiklerinde onların giysi, kuşam, davranış usulleri ve çocuğuna bakımı üzere hususlarda tartıştılar.
Çocukların ulusal bayramlarda “Kavga etmeyen, anne baba istiyoruz”, “Bahçe, park isteriz”, “Azarlama”, “Temiz su, bol gıda” üzere pankartlarla toplumu vazifeye çağırdığı pankartlar taşıdığını görüyoruz. Cumhuriyetin istediği çocuk tipi nasıldı?
– Genel olarak her bir rejimin kendi özelliklerine uygun bir çocuk tipi istediğini biliyoruz. Cumhuriyet rejimi de kendine has bir çocuk manzarasına sahip olmak istedi. Bedenen ve ruhen güçlü, yeterli yetişmiş, milliyetçi, ahlaklı, keyifli, sevgiyle büyüyen çocuklar yaratılmak isteniyor. Çocuk geleceğin teminatı, vatanın bekçisi, milletin temeli olarak algılanıyor. Rejim, güçlü, sağlıklı, gürbüz çocuklar yaratacak ve yarattığı jenerasyonla sürekli ayakta duracaktı. Çağdaş, eğitimli ve Atatürk ihtilallerine sahip çıkacak bir çocuk tipi istenmişti.
Türk aile yapısının, dayanışma hisleri ve geleneklerimize bağlılık bakımından güçlü olduğu bilinir. Son yıllarda bilhassa Batı’dan hem çocuklarımıza yönelik kültürel ve cinsiyetçi dayatmaların arttığını hem de Cumhuriyetimizin güçlü devletin temeli olarak nitelendirdiği aile yapısında birtakım erozyonların olduğunu gözlemliyoruz. Bu sürece yönelik Cumhuriyetin birinci neslinden hangi dersler çıkar?
– Maalesef Türkiye’ye dışarıdan gelen kültürel ve cinsiyetçi dayatmalar Türk aile yapımızı ve çocuklarımızın ahlakını, davranışlarını bozmakta, değiştirmektedir. Bu noktada hükümetlerin aile politikaları tekrar gözden geçirmeli değişen kaidelere nazaran yine düzenlemelidir. Kendimize has kültürümüz ve aile yaşantımızı koruma edecek bir siyasetin düzenlenmesi mecburidir. Cumhuriyetin birinci yıllarındaki üzere çocuk, bayan ve aileyi ilgilendiren sıkıntılar, aksaklıklar saptanmalı ve sıkıntılara tahlil aranmalı, bilhassa çocuk ve gençlerin hayatını güzelleştirmeye yönelik uzun vadeli planlar yapılmalıdır.
TÜRK BAYANININ HAKLARI
Türk bayanı Cumhuriyetimizin birinci yıllarında hangi türel hakları kazandı, hatırlatalım mı?
– Birinci başta 3 Mart 1924 yılında Tevhid-i Tedrisat Kanunu, yani Öğretim Birliği Yasası’nı dillendirmek gerekir. Bu maddeyle en başta Türk bayanı erkekle eşit kurallarda eğitim alma hakkını kazandı. Eğitim hakkı ve eğitimde eşitlik en önde gelen kazanımlardı. 17 Şubat 1926’da Türk Medeni Kanunu kabul edildi. Bu kanunla bayan aile içinde erkekle eşit haklara sahip oldu. Kanunla bayanlara evlilik, boşanma, miras ve velayet üzere mevzularda yeni haklar verildi. Türkiye’de cinsiyet eşitliği için en değerli adım Türk Medeni Kanunu ile atıldı.
1926 Türk Ceza Kanunu ve 1930 Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ile de aslında Türk kadını birçok alanda yasal haklara sahip oldu.1936 İş Kanunu ile Türk bayanı çalışma hayatında bir ekip haklara sahip oldu. 3 Nisan 1930 tarihinde kabul edilen “Belediye Kanunu” ile bayanlar, belediye seçimlerine katılma hakkını elde ettiler. 1933’te Köy Kanunu ile Köy idaresinde seçme ve seçilme hakkı, 1934 yılına gelindiğinde Türkiye’de Türk bayanları milletvekili seçme ve seçilme hakkını elde ettiler.
Avrupalıların Türk kadınındaki değişime yönelik ilgisine de değiniyorsunuz. Hangi ülkelerden kimler bu değişimi merak etmiş?
– Bilhassa Avrupalılar, en çok İngiltere ve Fransa’dan muhabirler bayanların değişim sürecini pahalandırmak istemişlerdi. Yabancı gazeteciler, yeni idarenin “yeni bir kadın” imajı yarattığını düşünmekteydiler. Bayanların giysisi, toplumsal ve çalışma hayatı üzere hususlar ilgi çekmişti.
Cumhuriyetimizin birinci yıllarındaki hoşluk yarışlarının gayesi neydi?
– Öncelikle toplumda bu husustaki yanlış algılamayı düzeltmek gerekiyor. Türkiye’de yapılan ilk hoşluk yarışmaları yeni rejim tarafından kurgulanmamıştı. Rejimin, toplumda ayrıştırma ve başkalaştırma üzere bir tavrı olmamıştır. Yeni rejimin sosyolojik kodları toplumsal eşitlik, dayanışma, hümanizm üzerinden yükselmiştir. Bu nedenle hoşluk, estetik üzere bahisleri ön planda tutmak yeni rejimin işi değildir. Yeni rejim bayanı, erkeği ile sağlıklı bünyeden oluşan bir toplum oluşturmak istiyor. Devlet, sağlıklı bir toplum yaratımı için sıhhat siyasetleri üretiyor. Hoş bayan algısı yaratmak için hoşluk yarışı düzenlemek yeni rejimin işi olarak algılanmamalı. Bu müsabakaların birincisi 1929’da Cumhuriyet gazetesi tarafından düzenleniyor. Ancak gazetenin bu türlü bir müsabakayı yapmasının emeli kadın vücudunu sergilemek yahut Müslümanların ahlaki yapısını bozmak değildi.
Yunus Nadi bu konu da şu sözleri söyleyerek hususa açıklık getiriyor: “Güzellik yalnız gözleri okşayan bir nümayişten ibaret değildir. Denilebilir ki hoşluk birebir vakitte ve tahminen daha çok sıhhat ve saadetin parlak alametidir. Filhakika hiçbir hasta bedeninin hoş olması ve hoş görünmesi ihtimali yoktur. Onun için hoşluk demek, her şeyden önce sıhhat ve salâbet demektir. Fertçe ve milletçe hayatta muvaffak ve mesut olmanın birinci kaidesi ise budur ve yalnız budur”
Bu müsabakalar, Türk bayanının itimat ve gücünü göstermede kıymetli bir yol olarak görülmüş olabilir. Türk bayanının başka ülkedeki bayanlar kadar hoş olduğu ispat edilmeye çalışılmıştı. Nihayetinde Türk bayanı, Avrupalı ülkeler tarafından haremlik-selamlık anlayışının bir kesimi, geri kalmış bir fert olarak görülmekteydi. Hepimiz biliyoruz ki Mustafa Kemal Atatürk, Türk kadınını ilimde, ahlakta üst noktalarda görmek istiyor.
Mustafa İlker Yücel
Odatv.com
