Uganda’nın Kibale Ulusal Parkı’ndaki Ngogo topluluğunda yıllardır birlikte yaşayan şempanzelerin ikiye bölünerek ölümcül çatışmalara sürüklenmesi dünya ve Türkiye basınında geniş yankı uyandırdı. Olay birçok haberde ‘maymun iç savaşı’ başlığıyla servis edilirken, Jane Goodall Enstitüsü Primat Uzmanı Aslıhan Niksarlı yaşananları Odatv’ye kıymetlendirdi. Niksarlı’ya nazaran olay sansasyonel başlıkların ötesinde, primat davranışı açısından dikkatle incelenmesi gereken değerli bir örnek.
“İLK SEFER YAŞANAN BİR DURUM DEĞİL”
Son günlerde manşetlere taşınan çatışmanın cins açısından büsbütün yeni olmadığını belirten Niksarlı, daha evvel de emsal örneklerin görüldüğünü söyledi. Uzman isim, 1974-1978 yılları ortasında Tanzanya’daki Gombe Ulusal Parkı’nda yaşanan ve dört yıl süren şempanze çatışmasını hatırlattı. O süreç, Kahama topluluğundaki tüm erkek şempanzelerin vefatıyla sonuçlanmıştı.
Niksarlı’ya nazaran şempanzelerin komşu kümelere saldırması, alan genişletmesi ve öldürme davranışı bilim dünyasında bilinen olgular ortasında yer alıyor.
ASIL DİKKAT ÇEKEN NOKTA NE
Uzman isme nazaran Uganda’daki olayın çarpıcı tarafı, birebir topluluk içinde yaşayan şempanzelerin kalıcı biçimde bölünmesi ve vakitle eski küme üyelerini maksat alması.
“Burada yeni olan şey, kümenin kalıcı olarak bölünmesi ve akabinde bireylerin eski küme üyelerini öldürmesi.”
“İÇ SAVAŞ” TARİFİ NE KADAR DOĞRU
Medyada olay sık sık “şempanzeler ortasında iç savaş” tabiriyle yer aldı. Fakat Niksarlı, bu kavramın dikkatli kullanılması gerektiğini vurguladı.
“‘Savaş’ sözü çok güçlü ve ideolojik bir yük taşıyan kavram. Beşerler ortasındaki çatışmaları tanımlamak için bile üzerinde uzlaşamıyoruz. Şempanzeler için kullanılan ‘iç savaş’ tarifi da büyük ölçüde medya tesiriyle arttı.”
ÇATIŞMANIN NEDENİ TEK BİR ŞEY DEĞİL
Niksarlı’ya nazaran olayın ardında birden fazla etken bulunuyor. Ngogo topluluğunda 200’den fazla şempanzenin yaşaması, toplumsal bağlantıların karmaşıklaşması, besin kaynaklarının vakte ve yere nazaran değişmesi nedeniyle artan rekabet ve iki küme ortasındaki üreme yalıtımı bunlardan kimileri.
Uzman isim, dışarıdan besin sağlama ya da direkt insan müdahalesi üzere bir tesirin kelam konusu olmadığını, bu nedenle araştırmacıların yaşananları büsbütün şempanze davranışı örneği olarak değerlendirdiğini belirtti.
‘GERİLLA TAKTİĞİ’ GİBİSİ ATAKLAR MI
Şempanzelerin organize baskınlar düzenlemesi, sayıca küçük kümenin büyük kümeye karşı üstünlük kurması ve akınların belli maksatlara yönelmesi dikkat çekti. Bu nedenle olay birtakım haberlerde ‘gerilla savaşı’ benzetmesiyle anlatıldı.
Niksarlı ise bu davranışların sırf içgüdüyle açıklanamayacağını söyledi:
“Salt içgüdünün ötesinde sistematik davranışlar ve gayeler görüyoruz; organize taarruzlar, sayıca küçük olan kümenin büyük kümeye karşı daima üstün gelmesi, 2021’den itibaren bebeklere yönelinmesi…”
“Bu rastgele bir şiddet değil. Öte yandan ‘strateji’ sözünü şuurlu bir planlama manasında atfetmek de hala tartışmalı.”
ESKİ DOSTLAR DÜŞMAN OLDU
Yıllarca birlikte avlanan, birbirini tımarlayan ve tıpkı küme içinde yaşayan şempanzelerin sonradan birbirine saldırması, olayın en dikkat cazip istikametlerinden biri olarak öne çıktı.
“Tanışık olmaları ya da ortak geçmişleri burada gözetici olmadı. Bu da bize kimlik algısının ilginin tarihinden daha belirleyici olabileceğini gösteriyor.”
İNSANLARLA ORTAK TARAFI NE
Niksarlı’ya nazaran uzun periyodik münasebetler, küme kimliği, aidiyet ve koordineli hareket kabiliyeti bu çeşit örgütlü şiddet davranışlarında kıymetli rol oynuyor.
Uzman isim, eski küme üyelerini amaç alan olayların şu ana kadar bildiği kadarıyla sadece beşerler ve şempanzelerde görüldüğünü söz etti.
Ancak bunun tek nedeninin şempanzelerin beşerlerle olan evrimsel yakınlığı olarak yorumlanmasının aldatıcı olabileceğini de ekledi.
Ceren Erdoğdu
