ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a düzenlediği hücumlarla başlayan savaşın en kıymetli sonuçlarından biri, global güç arzı açısından en değerli geçiş noktalarından olan Hürmüz Boğazı’nın kapanması oldu.
Türkiye, Hürmüz Boğazı’ndan geçen Irak petrolü ve Katar doğalgazının yeni boru çizgileri aracılığıyla dünya pazarlarına taşınması fikrini yine gündeme taşıdı.
Türkmenistan doğalgazını da Avrupa’ya iletmek için çalışmalarını yürüten Türkiye, bu projelerin gerçekleşmesi sonucu, bölgeyi Doğu ve Güney Avrupa’ya bağlayan en değerli güç sınırı olmayı hedefliyor.
Türkiye’nin dış siyaseti ve güç diplomasisi, son devirde giderek artan yoğunlukla “bağlantısallık” kavramına ve bunun somut projelerle yaşama geçirilmesine odaklandı.
İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapaması, karşılığında ABD’nin tüm İran limanlarına abluka uygulaması, dünyada ham petrolün varil fiyatının 120 dolara kadar çıkmasına neden oldu ve ve global güç tedarikinde önemli sıkıntılara yol açtı.
Rusya’nın 22 Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgal teşebbüsüyle başlayan savaş da, Rus güç şirketlerine yaptırım uygulanmasına neden olmuş ve başta Avrupa’da olmak üzere alternatif kaynaklardan da güç tedarik edilmesiyle sonuçlanmıştı.
Jeopolitik çatışmaların hem tedarik yollarını zorlaştırması hem de güç arzını sekteye uğratması, Ankara’nın yeni projeleri gündeme almasının en değerli nedenleri ortasında.
Yeni rota arayışı için ‘Türkiye alternatifi’ mi?
Türkiye’nin bu taraftaki yönelimiyle ilgili en son açıklamalardan birini Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 17 Nisan’da Antalya Diplomasi Forumu’nun açılışında yaptı.
Erdoğan, “Savaşın, komşu coğrafyalardaki güç kaynaklarının milletlerarası piyasalara ulaştırılmasında alternatif rota arayışlarını hızlandırdığı görülüyor. Türkiye olarak güç ve bağlantısallık alanlarında Kalkınma Yolu üzere vizyon projeleriyle komşularımızla iş birliğine açık olduğumuzun bilinmesini istiyorum” dedi.
Güç ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar da geçen hafta yaptığı bir açıklamada, son devirde yaşanan jeopolitik çatışmalar ve krizlerin “yeni bir güç mimarisine” ihtiyaç olduğunu ortaya çıkardığını söyledi.
Bayraktar, ticari olarak bakıldığında yeni çizgilere gereksinim olduğunu belirtirken, Türkiye’nin bu süreçte üç temel önerisi olduğunu açıkladı.
Basra-Adana Petrol Boru Hattı
Bakan Bayraktar’ın son buhranın yarattığı güç arz güvenliğine ait ıstırabın aşılması için gündeme getirdiği birinci proje, Kerkük-Yumurtalık Petrol Boru Sınırı’nın Basra’ya uzanması.
Irak, petrolünün yaklaşık yüzde 60’ını, ülkenin güneyindeki bu bölgede üretiyor.
Basra Körfezi’ne açılan ve savaş öncesi günde 3,3 milyar varile kadar petrol üretilen Basra Havzası, dünyanın en güçlü rezervleri ortasında sayılıyor.
Irak ve Türkiye ortasında, 1976’dan bu yana faaliyet gösteren bir boru sınırı (Kerkük-Yumurtalık) var.
Bu petrol boru sınırının günlük kapasitesi yaklaşık 1,5 milyon varil.
Hattın Basra’ya uzaması durumunda daha fazla Irak petrolünün başta Avrupa olmak üzere dünya pazarlarına inançlı biçimde ulaştırılacağı hesaplanıyor.
Türkiye ve Irak ortasında yeni çizgilerin kurulmasına ait birinci temaslar, 2021 ve 2022’de yapılmıştı.
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Anadolu Ajansı’na verdiği bir demeçte, iki ülke ortasında bağlantısallık projelerine ait birinci adımın Bağdat’tan geldiğini söyledi.
Irak’ın “Kalkınma Yolu Projesi” yapmak istediğini ve Basra kıyısındaki El Faw Limanı’ndan Türkiye’ye direkt demir yolu çizgisi, gaz ve petrol boru sınırı ile fiber sınırların olacağı bir altyapı kurulması teklifinde bulunduğunu kaydeden Fidan, kelamlarını şöyle sürdürdü:
“Irak birinci kez bölgede müspet bir projeyle gündeme geldi. Bu nitekim aslında bölgeye de örnek gösterilecek bir proje. Alışılmış ki Cumhurbaşkanımız hususa olumlu yaklaştı. Biz de bunun için çok çalıştık. Bölge ülkeleriyle bir ortaya geldik. Bölge ülkeleri daha sonra bu mevzuyu ilerletmede biraz frene bastılar.”
Türkiye, başta ve güvenlik olmak üzere Irak’la birçok hususta bağlantılarını ilerletti ve somut adımlar attı.
Ancak Irak’ta geçen yılki seçimlerin akabinde hükümeti kimin kuracağına ait belirsizliğin sürmesi, Ankara-Bağdat ilgileri açısından soru işaretlerine neden oldu.
İran’a yakınlığı ile bilinen Nuri el-Maliki’nin Irak’ta tekrar başbakan olması durumunda, Bağdat’ın hem ABD hem de Türkiye ile bağlantılarında yeni zorluklar yaşanacağı bedellendiriliyor.
Katar-Türkiye Doğalgaz Boru Sınırı projesi
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar gündeme getirdiği ikinci kıymetli teklif Katar’dan Türkiye’ye doğalgaz boru çizgisi inşa edilmesi.
“Kesinlikle gerekli bir proje” olarak değerlendirdiği boru çizgisinin Suudi Arabistan, Ürdün ve Suriye üzerinden Türkiye’ye ulaşacağını anlatan Bayraktar, “Teknik olarak ve ticari olarak yapılabilir bir projedir” dedi.
Bayraktar, “Bu teklifler, dünyadaki şu anda yaşadığımız güç krizini azaltacak değerli projelerdir” diye konuştu.
Katar, dünyada doğalgaz rezervlerinin yüzde 10’undan fazlasına sahip ve dünyanın ikinci en büyük sıvılaştırılmış gaz (LNG) ihracatçısı.
Avrupa ve Asya’da birçok ülkeye satış yapan Katar’ın Hürmüz Boğazı’nın kapanması durumunda alternatif ulaştırma yolunun olmaması en büyük handikabı.
Türkiye ile Katar, son periyotta ilgilerini gelişmiş stratejik seviyeye çıkardı.
Türkiye, Suudi Arabistan’la da son devirde Pakistan ve Mısır ile dörtlü bir kapsamlı işbirliği platformu kurdu.
Bu durum, bu türlü bir projenin gerçekleşmesi açısından siyasi ortamın uygun olduğu yorumlarına neden oluyor.
Dışişleri Bakanı Fidan da bu boru çizgisi projesine ait birinci görüşmelerin 2008 yılında yapıldığını lakin Arap Baharı nedeniyle askıya alındığını kaydetti.
Fidan, “Önemli olan şu: Bizim desteklediğimiz, gerisinde durduğumuz projeler hayata geçseydi, bugün aslında Hürmüz Boğazı ile ilgili sorunun daha az negatif sonuç ürettiğini görecektik” dedi.
Türkmenistan doğalgazının Türkiye üzerinden Avrupa’ya taşınması
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın gündeme getirdiği üçüncü teklif ise Türkmenistan doğalgazının Hazar üzerinden Türkiye’ye ve oradan da Avrupa’ya ulaştırılması.
Türkiye’nin çok uzun yıllardır üzerinde çalıştığı proje, Hazar Denizi’nin statüsü başta olmak üzere, bölge ülkeleri ortasındaki görüş ayrılıklarından ötürü somutlaştırılamadı.
Türkiye ve Türkmenistan ortasında güç işbirliğine ait mutabakat 1998’te imzalandı. Lakin dpoğalgaz satışına ait birinci mutabakat 2025’te yapıldı.
Bu satış İran üzerinden “swap” yoluyla gerçekleştiriliyor.
Ankara’nın asıl emeli ise Türkmen doğalgazının Hazar Denizi üzerinden Azerbaycan’a ulaştırılması ve oradan da Türkiye üzerinden Avrupa’ya taşınması.
Türkmenistan, yaklaşık 50 trilyon metreküp doğalgaz rezervi ile dünyanın dördüncü en büyük kaynağına sahip.
Türkmenistan doğalgazının büyük çoğunluğunu Çin ithal ediyor.
Türkiye hala Trans Anadolu Doğalgaz Boru Çizgisi (TANAP) aracılığıyla Azerbaycan’ın Şahdeniz alanından gelen yıllık 10 milyar metreküp doğalgazı Avrupa pazarlarına ulaştırıyor.
Türkiye de tıpkı çizgiden yılda 6 milyar metreküp doğalgaz alıyor.
