Türkiye’de eski bina stoklarının yıkım süreçlerinde açığa çıkan asbestle ilgili ihtarda bulunan uzmanlar, asbestin yıllar sonra ortaya çıkan hastalıklara yol açtığını ve etrafta kalıcılığının önemli risk oluşturduğunu vurguladı.
Türk Toraks Derneği Mesleksel Akciğer Hastalıkları Çalışma Grubu Başkanı ve Yedikule Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi İş ve Meslek Hastalıkları Polikliniği Eğitim Sorumlusu Doç. Dr. Özlem Kar Kurt, asbestin tabiatta bulunan, gözle görülemeyen lifsi yapısı nedeniyle teneffüs yoluyla bedene girerek önemli hastalıklara yol açabilen bir mineral olduğunu söyledi.
Kurt, doğal bir unsur olan asbestin çok güzel ısı yalıtımı ve izolasyon özelliği hasebiyle inşaat başta olmak üzere birçok kesimde kullanıldığını lakin vakit içinde ziyanlarının anlaşılması üzerine yasaklandığını belirtti.
Kanser yapan tesirleri tespit edilen asbestin kullanımının şu an 50’den fazla ülkede yasak olduğunu tabir eden Kurt, Türkiye’de de bu yasağın birinci 2004’te başladığını, 2011’de büsbütün yasaklandığını lisana getirdi.
Asbestin insan sıhhati üzerindeki tesirlerine değinen Kurt, şöyle konuştu:
“Soluduğumuz vakit birinci karşılaştığı organ akciğer. Akciğerde de en çok ya akciğerin parankim dediğiniz doku kısmını tutuyor ya da akciğer zarına ulaşıyor. Akciğer kanseri ve tıbbi ismi mezotelyoma olan akciğer zarı kanserini oluşturuyor. Akciğerin içinde de birtakım tesirlere sebep oluyor. Halk ortasındaki ismiyle akciğer sertleşmesi, asbestozis dediğimiz tabloya sebep olabiliyor. Bunun yanında akciğer zarında sıvı oluşumları, kalınlaşmalar üzere tablolara sebep oluyor. Bu tesirler en az 20-30-40 yıl geçtikten sonra hastalık olarak karşımızda görüyoruz.”
Türkiye’de asbestin yasaklandığı periyot öncesi, bilhassa 2000 yılı öncesi inşa edilen binalarda riskin bulunduğunu vurgulayan Kurt, kentsel dönüşüm çalışmaları öncesi binalarda Dünya Sıhhat Örgütü’nün önerdiği tahlillerin yapılması gerektiğini, temel tedbirin ise yıkım sürecinde alınması gerektiğini söz etti.
Kurt, yıkım sırasında tozumayı azaltmak için ıslatarak tozu bastırma yahut etrafı çevreleme/kapatma yoluyla asbestin hem etrafa hem de insanlara ulaşmasının önlenmesi, vatandaşların da önlem hedefli yıkımın olduğu etrafta bulunmaması, pencereleri kapalı tutması ve maske takması gerektiğini kaydetti.
Asbeste maruz kalındığında hastalık belirtilerinin geç ortaya çıktığına işaret eden Kurt, “Biz bunu solusak bile akciğerimizde sessiz bir halde kalabiliyor. Yani o periyotta rastgele bir belirti yok. Fakat ne zamanki hastalık oluşmaya başladı, 20, 30, 40 yıllık süreçte akciğerle ilgili belirtileri daha çok görüyoruz. Hastalar, nefes darlığı, öksürük, göğüs ağrısı, sırt ağrısı, yan ağrısı üzere şikayetlerle gelebiliyorlar. Kanser gelişme durumu varsa kilo kaybı, balgamda kan görülmesi üzere durumlar eklenebiliyor. Bu çeşit belirtiler olduğunda kesinlikle en yakın sıhhat kuruluşuna başvurmakta yarar var.” dedi.
Anadolu’nun kimi bölgelerinde izolasyon özelliği hasebiyle ak toprakla konut sıvama kültürünün bulunduğuna dikkati çeken Kurt, bu toprakların kimilerinin asbest içerdiği ihtarında bulundu.
Doç. Dr. Kurt, Hacettepe Üniversitesinden Prof. Dr. İzzettin Barış’ın Nevşehir’in Kapadokya bölgesindeki 3 köyde özel bir asbest çeşidi olan erionit tespit ettiğini ve bu bölgede akciğer zarı kanseri sıklığının yüksek olduğunu bilimsel çalışmasıyla dünya literatürüne kazandırdığını hatırlattı.
“Yıkım esnasında parçalandıkları vakit lifler havaya yayılır”
Marmara Üniversitesi Etraf Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Barış Çallı ise asbestin tabiatta kalıcı olduğunu ve geniş alanlara yayılabildiğini vurguladı.
Asbestin silikat kümesi bir gereç olduğu, daha çok yapı gereçlerinde, izolasyonda ve çatı sistemlerinde kullanıldığı bilgisini veren Çallı, Türkiye’de eternit olarak bilinen ve çatılarda kullanılan yapı gerecinin yüksek ölçüde asbest içerdiğine işaret etti.
Çallı, Türkiye’de bilhassa 1990’lar ve öncesindeki binalarda asbest içeren gereçlerin ağır kullanıldığını, bu üslup binaların kentsel dönüşüme tabi tutulduğu için değerli bir sorunun ortaya çıktığını söz etti.
Asbestin sağlam haldeyken risk oluşturmadığının altını çizen Çallı, “Asbestli materyaller kırılmadığı sürece sorun oluşturmaz. Lakin yıkım esnasında parçalandıkları vakit lifler havaya yayılır ve bunlar gözle görülür boyutta değil, mikro ölçekteler. O yüzden havada askıda kalabiliyorlar. Rüzgar ve taşınım yoluyla uzaklaşabiliyorlar. Sorunun ortaya çıkabilmesi için kırılmaları, parçalanmaları lazım.” diye konuştu.
Asbestin tabiatta kum olarak bilinen silikat asıllı inorganik bir unsur olduğunu, biyolojik olarak sonsuza kadar hiç parçalanmadan ve bozulmadan kaldığını belirten Çallı, “Taşınım yoluyla atmosferde askıda kalıyor. Yağmurla tekrardan tabiata iniyor. En büyük yarattığı tehlikelerden biri hakim rüzgarla uzak uzaklıklara bile taşınabilmesi. Yere indikten sonra da yağış sonrası kuruyup tekrar toz taşınımı olabiliyor. Trafik ve insanların faaliyetleriyle tekrar atmosfere karışabiliyor. Yani tabiatta kendi kendine yok olması diye bir durum maalesef kelam konusu değil.” biçiminde konuştu.
Çallı, asbestin uzman gruplar tarafından sökülüp ambalajlanarak yalıtılması ve tekrardan havaya karışamayacak halde uygun bir formda yerin altında depolanması gerektiğini lisana getirdi.
Asbestin havadan numune alınarak özel mikroskoplarla ölçülebileceğini kaydeden Çallı, şöyle devam etti:
“Kentsel dönüşümün yani toz taşınımının çok ağır olduğu bölgelerde havadan numune alınarak yapılabilir. Orada ünite hava başına, yani metre küpte ne kadar asbest lifi olduğu biçiminde bir tarif yapılabilir. Lakin en kolay usul, daha yıkım yapılmadan envanter çıkarmak formülüyle yapılabilir. Denetimli bir biçimde yıkım yapılacak binaya girip bu gereçlerin olup olmadığının denetimi, envanterinin çıkarılması lazım. En kolay, en çevreci, en ekonomik sistem bu. Zira yıktıktan sonra tekrardan bu hususları denetim etmek, toplamak epeyce güç.”
-Döküm alanları konusunda belediyeler yatırım yapmalı”
Prof. Dr. Çallı, Türkiye’de mevzuatın yanlışsız ve uygun olduğunu fakat uygulamada zahmetlerle karşılaşılabildiğini belirtti.
Asbestin tahlili ve sökülüp depolanması işinin özel lisanslı firmalarca yapılması gerektiğini söyleyen Çallı, rastgele bir ekonomik getirisi olmadığı için bu işte finansmanın değerli bir sorun teşkil ettiğine dikkati çekti.
Denetimlerin ehemmiyetine vurgu yapan Çallı, şunları kaydetti:
“Çoğu kentsel dönüşüm projesinde bu işlerin çok detaylı yapılmadığını fakat yeniden mevzuatın gerekliklerinin mümkün mertebe yerine getirilmeye çalışıldığını biliyoruz. Döküm alanları konusunda da belediyeler yatırım yapmalı. Yönetmeliklerimize nazaran asbest içeren materyaller, atıklar tehlikeli atık statüsündedir. Tehlikeli atık olarak bertaraf edilmek zorundadır. Bu yıkımı yapan, yıkımdan sorumlu olan firma tehlikeli atık beyanında bulunarak bunu uygun tehlikeli atık bertaraf tesisine götürmek zorundadır. Asbestli malzemeyi söküp o tesislere taşıyabilmek çok kritik bir ehemmiyet arz ediyor. Bunu yapabilmek için de bu şuuru halkta ve kamuda oluşturup bu mevzuatı sonuna kadar uygulamamız gerekiyor.”
