Erdoğan son küme konuşmasında bir ezberini tekrarladı: “Araplar Osmanlı’yı sırtından vurmadı.”
Son yıllarda ısrarla vurguladığı bu kelamı hem iç siyasete hem de Arap dünyasıyla münasebetlere dönük siyasi bildiri içeriyor.
Bu telaffuz Osmanlı tarihini çatışmasız ve ortak miras olarak tekrar çerçeveleme maksadı taşıyor.
Ancak tarih, siyasi telaffuzla değil, kaynaklar ve tarihçilerle konuşulur. Gerçekten birçok Arap tarihçi, Arap isyanı sürecini açıkça Osmanlı’ya karşı kopuş ve çaba olarak anlatır.
Birkaç tarihçiyi anımsatmak gerek:
GEORGE ANTONİUS NE YAZDI
George Habib Antonius (1891–1942), Lübnan kökenli Mısırlı tarihçi, (Filistin Mandası idaresinde üst seviye misyonlar alan) diplomat ve yazardı.
Modern Arap milliyetçiliği kanısının öncülerinden kabul edilir. İngilizce yayımladığı “The Arab Awakening” (Arap Uyanışı) isimli yapıtı, Arap kimliği ve sömürgecilik eleştirisi üzerine klasik eser olarak kabul görür. Arap dünyasındaki ulusal şuurun oluşmasında temel yapıttır. Ayrıyeten Batı’da da Arap dünyasını anlamaya yönelik birinci kapsamlı çalışmalardan biri olarak kabul edilir.
George Habib Antonius akademik mesleği boyunca bilhassa Arap milliyetçiliğinin doğuşu üzerine ağırlaştı. Onun “The Arab Awakening (Arap Uyanışı) isimli yapıtı, Arap isyanını rastlantısal bir kalkışma değil, uzun periyodik siyasi bilinçlenmenin sonucu olarak açıklar. Araplar Osmanlı’dan şuurlu biçimde ayrılmıştı.
Bu kitap, Erdoğan’ın söylediği “arkadan vurmak yoktu” tezini direkt zayıflatır. Zira Antonius açıkça bir siyasi ve askeri karşı duruş tanım eder…
RAFİİ NE DİYOR
Abd al-Rahman al-Rafii (1889-1966) Mısırlı tarihçi ve hukukçu…. Arap dünyasının çağdaş siyasi tarihi üzerine kapsamlı eserler verdi. Akademik çalışmaları bilhassa Arap milliyetçilik hareketleri ve Osmanlı sonrası dönüşümler üzerinde ağırlaştı.
Eserlerinde milliyetçi tarih anlatısını öne çıkardı; halk hareketlerini ve özgürlük uğraşlarını Mısır kimliğinin temel taşları olarak yorumlardı.
İtibarıyla Rafii, Arap isyanını Osmanlı’ya karşı gelişmiş özgürlük hareketi olarak yazdı. Yani Erdoğan’ın argüman ettiği üzere “hiçbir karşı duruş yoktu” demek, Rafii’nin tarih anlatımıyla örtüşmez…
HUSRİ NE DEDİ
Sati’ al-Husri (1880-1968), 1900’de Mekteb-i Mülkiye’den mezun oldu. Yanya ve Makedonya’da öğretmenlik ve kaymakamlık yaptı. 1908 İkinci Meşrutiyet ihtilali sonrası İstanbul’daki Darülmuallimin’in müdürü olarak pedagoji reformları başlattı.
Kısaca Osmanlı bürokrasisinde yetişmesine karşın, daha sonra Arap milliyetçiliğinin teorik temelini atan Irak ve Suriye bölgesinden bir düşünürdü. Arap kimliği üzerine derin teorik çalışmalar yaptı.
Al-Husri’nin Arap milliyetçiliği anlayışı, 19. yüzyıl Alman romantik milliyetçiliğinden etkilendi. “Ulusu din yahut iktisat değil, ortak lisan ve tarih şuuru oluşturur” görüşündeydi. “Arapça konuşan herkes Arap’tır” kelamı bu yaklaşımın özeti sayılır. Dini kimlikten çok kültürel bütünlüğü öne çıkararak seküler, kültürel bir Arap ulus tarifi yaptı. Onun fikirleri Baas ideolojisine entelektüel temel sağladı. Tıpkı vakitte Arap Birliği’nin kültürel entegrasyon vizyonuna ilham verdi.
Husri’ye nazaran Osmanlı’dan ayrılma süreci tarihi olarak kaçınılmazdı. Bu, sadece bir isyan değil, kimlik ve siyasi yönelim değişimiydi.
Bu bakış açısı, Osmanlı ile Araplar ortasında önemli bir ayrışma yaşandığını kabul eder ve Erdoğan’ın telaffuzuyla açık biçimde çelişir…
ZÜREYK NE DEDİ
Konstantin Züreyk (1909-2000) Suriyeli bir tarihçi ve akademisyen… Çağdaş Arap milliyetçiliğinin kurucu entelektüellerindendi. “Arap misyonu” ve “ulusal felsefe” kavramlarıyla tanındı. Arap toplumunun yenilenmesi için akılcılık, bilim ve etik ıslahat daveti yaptı. 1948’de Filistinlilerin zarurî göçünü tanımlamak için “Nakba” (felaket) terimini birinci defa kullanan isimdi. Çalışmaları Arap milliyetçiliği ve çağdaş Ortadoğu tarihi üzerinedir.
Züreyk, Osmanlı’dan kopuşu çağdaş Arap tarihinin başlangıcı olarak gördü. Ortada sadece küçük bir olay değil, büyük tarihî kırılma vardı. Osmanlı’ya karşı önemli siyasi ve askeri karşı duruşa mecbur olduklarını yazdı…
HADİ NE DEDİ
Avni Abd al-Hadi (1889-1970) Filistinli bir siyasetçi ve hukukçu… .20. yüzyılın birinci yarısında Filistin ve Arap dünyasında bağımsızlık ve birlik ülkülerinin öncülerinden biri olarak öne çıktı. Arap ulusal hareketinin erken örgütlenmelerinde ve Filistin’in siyasal temsilinde belirleyici roller üstlendi. 1911’de Arap bağımsızlık fikrini savunan ‘El-Fetat’ın (Genç Araplar Cemiyeti) kurucularından biri oldu. 1913’te Paris’teki birinci Arap Kongresi düzenlenmesinde faal rol oynadı.
Hadi’ye nazaran Arap İsyanı, Osmanlı’ya karşı yürütülen açık bir bağımsızlık çabasıydı. O da bu uğraşın en önde gelen düşünürlerinden ve eylemcilerinden biri oldu. I. Dünya Savaşı sonrasında Buyruk Faysal’ın sekreterliğini yaptı ve Şerif Hüseyin heyetinin danışmanı olarak Versay Barış Konferansı’na katıldı. 1920’lerde Ürdün’de Buyruk Abdullah’ın danışmanı olarak misyon aldı.
Bunlar ve sonrası Erdoğan’ın dediği üzere ortada yalnızca “yanlış anlaşılma” değil, direkt bir siyasi kopuş olduğunu gösterir…
SONUÇ NE DİYOR
Bu Arap tarihçilerin hepsi şu gerçeği kabul eder:
Osmanlı’ya karşı silahlı bir isyan gerçekleşmiştir
Bu isyan şuurlu bir siyasi tercihtir
Süreç, Arap milliyetçiliğinin yükselişiyle bağlantılıdır
İtibarıyla Erdoğan’ın “Araplar sırtımızdan vurmadı” halindeki genellemesi, bu Arap tarihçilerin anlatımlarıyla uyumlu değildir.
Ne var ki tarihî bilgilerin açıklığına ve akademik literatürün çeşitliliğine karşın, siyasal telaffuz birden fazla vakit kendi iç mantığına nazaran işlemeye devam eder. Tarihçiler evraklarla konuşur; siyasetçiler ise birden fazla vakit muhtaçlık duydukları anlatıyı kurarlar. Bu nedenle, ortaya konan akademik bulguların siyasal retoriği dönüştürmesi her vakit beklenmemelidir. Görünen o ki, tarih yazımı ile siyasal telaffuz ortasındaki bu ara, uzun müddet varlığını koruyacaktır.
Cemile Y. Çetin
Odatv.com
