İsviçre’de kurulan eşsiz kaya laboratuvarında bu hafta yapay bir sarsıntı oluşturulacak. Fay sınırına yerleştirilen yüzlerce sensörle, sarsıntı anındaki değişimler izlenerek sarsıntıların evvelce kestirimi için data toplanacak.İsviçre’nin güneyinde yer alan ve İtalyanca konuşulan Ticino (Tessin) kantonunda kurulan özel bir yer altı laboratuvarında bu hafta uzmanlar, deneme hedefli bir yapay zelzele oluşturacak.
Dünyada eşi gibisi olmayan ve bu deney için kurulan kaya laboratuvarında uzmanlar; zelzele öncesinde, sırasında ve sonrasında kayaların basınç ve sarsıntı karşısındaki reaksiyonunu ve değişimini gözlemleyecek. Bunun için kurulan yüzlerce sensör, su basıncı kullanarak yapay bir zelzelesi tetikleyecek.
Projenin bilimsel koordinatörü ve ETH Zürih – İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü öğretim üyesi sismolog Men-Andrin Meier, kelam konusu deneyle kayaların davranışı, reaksiyon ve değişimi sayesinde gelecekte zelzele varsayımlarını mümkün kılabilecek modeller bulmayı umduklarını belirtiyor.
Projenin ismi “FEAR” fakat korkmaya gerek yok
“FEAR” kısaltmasını taşıyan proje, İngilizcede “korku” manasına gelse de projenin koordinatörü Meier’e nazaran endişelenecek bir durum kelam konusu değil. Çünkü FEAR, aslında “Fault Activation and Earthquake Rupture” (Fay Aktivasyonu ve Zelzele Kırılması) sözünün kısaltması.
Uzman Meier, Alman Haber Ajansı’na (dpa) yaptığı açıklamada, “1 büyüklüğünde bir sarsıntıdan bahsediyoruz. Sarsıntısının yüzeyde hissedilebilmesi için bundan 200 kat daha güçlü olması gerekir” diyerek gerçekleştirilecek çalışmayı “minik bir deprem” olarak tanımlıyor.
Normalde zelzelelerin ne kadar yıkıcı olacağı birçok faktöre bağlı olsa da büyük hasarlar çoklukla 5 büyüklüğünden itibaren görülüyor. İsviçre’de kurulan kaya laboratuvarındaki gibisi 1 büyüklüğündeki sarsıntılar ise “mikro deprem” olarak kabul ediliyor ve her yıl beşerler tarafından fark edilmeden aslında milyonlarca sefer meydana geliyorlar.
Kayaların bir-iki milimetre hareket etmesi bekleniyor
Deney sırasında kazara daha büyük bir zelzelenin tetiklenmesi ihtimalinin çok düşük olduğunu da vurgulayan Meier, “Sadece bir kilometre derinlikteyiz ve bu derinlikteki kaya tansiyonları ekseriyetle daha büyük sarsıntılar için kâfi değil” bilgisini aktararak telaşa gerek olmadığını söz ediyor.
Deneyi hazırlayan araştırmacılar, yaklaşık 100 metrelik bir kırılma sınırında kayanın yalnızca bir yahut iki milimetre hareket edeceği bir sarsıntı öngörüyor. Kaya kütlesi 24 saat nezaret altında tutulurken, beklenmedik bir aktivite görülmesi halinde de deneyin her an durdurulması mümkün.
Dünya çapında eşsiz bir laboratuvar
Deprem deneyi için kurulan Bedretto Kaya Laboratuvarı, İsviçre Alplerinin kalbinde yer alan Gotthard bölgesindeki taban tüneli inşaatı sırasında süreksiz olarak açılan ve daha sonra devre dışı bırakılan bir tünelde yer alıyor.
Yapay sarsıntı deneyini yöneten Meier, sensörler için 40’tan fazla sondaj deliği açılarak bu laboratuvarın yıllar süren bir çalışma sonucu kurulduğunu belirtiyor ve “Başka araştırma projeleri de var lakin bir fay çizgisinin bu kadar ağır aygıt ve sensörle donatılmış olması global ölçekte eşsiz bir durum” diyerek laboratuvarın dünyadaki tek örneği olduğunun altını çiziyor.
Yapay sarsıntı nasıl sağlanacak?
Deneyde, hortumlar aracılığıyla kaya katmanları ortasına artan bir basınçla su kütleleri basılacak. Sarsıntının hangi basınç derecesi ile tetikleneceği yahut kayaların ne kadar süratli hareketleneceği tam olarak bilinmiyor. Meier ve grubu, zelzelenin meydana geleceği mühlet için on günlük bir vakit dilimi öngördüklerini fakat varsayımlarına nazaran bu kadar beklemeden sonucun daha süratli alınacağını kaydediyor.
Söz konusu yapay zelzele deneyiyle yapılacak ölçümlerin; dünya genelindeki büyük sarsıntılardaki kırılma süreçlerinin yani kırılmanın ne vakit hızlandığı, ne vakit durduğu yahut ne kadar güç ortaya çıktığı üzere noktaların daha yeterli anlaşılmasına yardımcı olması hedefleniyor.
Alpler daima küçük sarsıntıların yaşandığı faal bir sıradağ olsa da sarsıntıların nerede ve ne vakit meydana geleceğini evvelce bilmek mümkün değil. Bu nedenle doğal sarsıntıları direkt ölçmek pratikte yapılamıyor. Bu projeyle ise sarsıntı, sensörlerin tüm ölçümleri kaydedebileceği noktada denetimli olarak oluşturulacak.
dpa/ ETO,TY
