John Gray, New Statesman’da yayımlanan tahlilinde, başlangıçta İran’ın nükleer kapasitesini ortadan kaldırmayı hedefleyen operasyon, vakitle Hürmüz Boğazı’nı yine açma ve savaş öncesi dengeyi geri getirme gayesine kaydı. Gray’e nazaran savaşın gayeleri netliğini yitirirken, ortaya çıkan durum geri döndürülemez bir süreci işaret ediyor.
HÜRMÜZ BOĞAZI VE GLOBAL GÜÇ DENGESİ
Gray, Hürmüz Boğazı’nın dünya petrol ticareti açısından kritik rolünü vurguluyor. Global petrolün yaklaşık beşte birinin geçtiği bu sınır üzerindeki denetimin İran’a geçmesi, memleketler arası ticaret ve güç arzı açısından belirleyici bir gelişme olarak sunuluyor. İran parlamentosunun, boğazdan geçen gemilere fiyat uygulama ve sırf belli ülkelere geçiş müsaadesi verme planlarını gündeme alması, bu denetimin ekonomik bir araca dönüştürüldüğünü gösteriyor.
İRAN’IN ASKERİ KAPASİTESİ VE ALANDAKİ GELİŞMELER
Analizde İran’ın çatışmaya hazırlıklı olduğu belirtiliyor. Katar’daki Ras Laffan LNG tesisine yönelik hücumun yıllarca sürecek hasar yaratabileceği, Suudi Arabistan’daki Prince Sultan Hava Üssü’ne yapılan hücumun ABD’ye ilişkin kritik bir erken ihtar sistemini etkisiz hale getirdiği aktarılıyor. Ayrıyeten Hint Okyanusu’ndaki Diego Garcia üssüne yönelik teşebbüs ve bir Amerikan savaş uçağının düşürülmesi, İran’ın beklenenden geniş bir askeri kapasiteye sahip olduğunu ortaya koyan gelişmeler olarak sıralanıyor.
KÜRESEL İKTİSAT ÜZERİNDEKİ ETKİLER
Gray, savaşın güç arzı üzerindeki tesirinin global iktisat için geniş sonuçlar doğurabileceğini belirtiyor. Hürmüz Boğazı’nın yanı sıra Bab el-Mendeb Boğazı’nda da risk oluşması halinde dünya petrol akışının yaklaşık dörtte birinin kesintiye uğrayabileceği söz ediliyor. Bu durumun sadece güç fiyatlarını değil, besin üretimi, yarı iletkenler ve plastik üzere bölümleri de etkileyecek zincirleme sonuçlar yaratabileceği aktarılıyor. Ayrıyeten bu süreçte global ölçekte sakinlik ve stagflasyon riskinin artabileceği belirtiliyor.
“STRATEJİK HATA” VE TARİHÎ KARŞILAŞTIRMA
John Gray, bu savaşı Amerikalı tarihçi Barbara Tuchman’ın “The March of Folly” yapıtında tanımladığı çeşitten bir stratejik yanılgı olarak kıymetlendiriyor. Tuchman’ın, hükümetlerin daha güzel alternatifler bilindiği halde, yanlış siyasetlerde ısrar etmesi yaklaşımına atıf yaparak, Trump idaresinin de emsal bir süreç izlediğini tabir ediyor. Gray, bu durumu kibir, yanlış hesap ve gerçeklikten kopuşla ilişkilendiriyor.
İRAN’IN İÇ YAPISI VE DİRENÇ KAPASİTESİ
Gray’e nazaran İran’ın siyasi ve toplumsal yapısı, dış müdahaleyle basitçe çökecek bir sistem değil. İhtilal Muhafızları’nın geniş ekonomik ağı, Basij milislerinin toplumsal örgütlenmesi ve dini vakıfların ekonomik gücü, rejimin toplumsal tabanını güçlendiren ögeler olarak öne çıkıyor. Bu yapı içinde birçok bölümün savaşın sonucuna direkt bağlı çıkarlarının bulunduğu ve bu nedenle ,direnişin güçlü olduğu belirtiliyor.
PETRODOLAR SİSTEMİ VE EKONOMİK GÜÇ İLİŞKİLERİ
Analizde savaşın global finansal sistem üzerindeki tesirlerine de yer veriliyor. 1970’lerde kurulan petrodolar sisteminin, ABD’nin global ekonomik gücünün temel ögelerinden biri olduğu hatırlatılıyor. İran’ın güç satışında farklı para ünitelerine yönelmesi ve Çin’in bu süreçte kıymetli bir alıcı pozisyonunda olması, mevcut sistem için bir meydan okuma olarak değerlendiriliyor
KÜRESEL GÜÇ İSTİKRARLARI VE JEOPOLİTİK SONUÇLAR
Gray, savaşın memleketler arası istikrarları de etkilediğini belirtiyor. Avrupa’daki sağ partilerin ABD’den ara koyması, Çin’in güç akışında avantaj elde etmesi ve İran’ın bölgesel güç olarak pozisyonunu güçlendirmesi, bu yeni dengelerin modülleri olarak aktarılıyor. Ayrıyeten Körfez ülkelerinin güvenlik açısından daha kırılgan hale geldiği ve bölgede daha geniş bir istikrarsızlık ihtimalinin ortaya çıktığı söz ediliyor.
ABD’NİN ASKERİ VE SİYASİ SEÇENEKLERİ
Analizde ABD’nin karşı karşıya olduğu seçenekler de ele alınıyor. Hürmüz Boğazı’nı askeri güçle açmanın yüksek maliyetli olacağı, çekilmenin ise stratejik bir kayıp manasına gelebileceği belirtiliyor. Ayrıyeten daha geniş çaplı bir kara operasyonunun, Vietnam, Afganistan ve Irak savaşlarının toplamından daha büyük bir maliyet yaratabileceği söz ediliyor.
SAVAŞIN DAHA GENİŞ TARİHİ ÇERÇEVESİ
Gray, ABD’nin global rolünü tarihi bir çerçevede pahalandırıyor. Amerikan gücünün petrodolar sistemi, askeri muhafaza muahedeleri ve global ittifaklar üzerinden şekillendiğini belirten Gray, bu savaşın bu yapıyı zayıflatabilecek bir süreç başlattığını tabir ediyor. Ayrıyeten ABD’nin dış siyasette geçmişteki müdahaleci çizgisine geri dönme eğilimi gösterdiği vurgulanıyor.
FREUD’UN “TEKRAR ZORLANTISI”… RUHSAL VE SİYASİ BOYUT
Metinde Trump’ın karar alma süreçlerine dair ruhsal değerlendirmelere de yer veriliyor. Sigmund Freud’un “tekrar zorlantısı”(*) kavramına atıfla, geçmişteki siyasetlerin tekrar sahnelenmesi eğilimi üzerinden bir açıklama sunuluyor. Trump’ın dış siyaset yaklaşımının rasyonel hesaplardan çok, içgüdüsel bir yönelim taşıdığı ve bu durumun karar süreçlerini etkilediği tabir ediliyor.
* Freud’un tekrarlama zorlantısı (repetition compulsion), bireylerin bilinçdışı bir dürtüyle, geçmişteki travmatik yahut olumsuz tecrübelerini, hislerini ve ilişkisel kalıplarını hayatlarında farkında olmadan tekrar etme eğilimidir.
