Dünyaca ünlü iktisatçıların tartışma masalarında dillendirdiği “büyük çöküş” senaryoları gün yüzüne çıkıyor. Sosyalist iktisatçı Michael Roberts, Aydınlık gazetesinde yayımlanan son yazısında fırtınalar koparan son periyot iktisat kitaplarını ve kapitalizmin mevt kalım savaşını mercek altına aldı. Batı’nın refah balonu sönüyor mu? Sistem “yamanarak” kurtarılabilir mi? İşte Roberts’ın tahlilinden yola çıkarak global iktisattaki o büyük hesaplaşmanın perde gerisi…
Ekonomi dünyası, yıllardır “alternatifsiz” olarak dayatılan kapitalizmin geleceğini tartışıyor. Artık yalnızca sokaktaki vatandaş değil, Harvard kürsülerindeki profesörler de sistemin çatırdadığını itiraf ediyor. Michael Roberts, “Kapitalizmin öyküsü: Düzeltmek mi aşmak mı” başlıklı son yazısında, farklı ekollerden gelen uzmanların bu sisteme nasıl neşter vurduğunu anlattı.
Roberts’ın tahliline nazaran, dünya iktisadı artık klasik krizlerinden birini değil; yapısal, ideolojik ve varoluşsal bir tıkanmayı yaşıyor.
İşte Michael Roberts’ın kaleminden, dünyayı ikiye bölen o tartışmanın aktörleri ve ezber bozan tezleri:
“ÖZGÜRLÜK” DEDİKLERİ KAN VE SÖMÜRÜ ÇIKTI
Tartışmanın birinci ayağında Harvard Üniversitesi’nin ağır toplarından tarihçi Sven Beckert var. Beckert, “Capitalism – a küresel history” isimli çalışmasıyla kapitalizmin tarihini adeta tekrar yazıyor. Batı dünyasının yıllarca “girişimcilik ve özgürlük” masalıyla sattığı sistemin, aslında başından beri zorla el koymalar, sömürgecilik ve kanlı bir emek disipliniyle örüldüğünü kanıtlıyor. Beckert’e nazaran kapitalizm yalnızca Avrupa’nın icadı değil; Asya ve Afrika’daki ticaret ağlarının sömürülmesiyle doğan ve kökeninde eşitsizlik olan global bir “el koyma” sistemi.
SIR İFŞA OLDU: BATI ÇÖKÜYOR, GÜÇ ASYA’YA KAYIYOR
Michael Roberts’ın dikkat çektiği en çarpıcı değişim ise ünlü ekonomist Branko Milanovic’in tahlillerinde saklı. Milanovic’e nazaran, son 40 yılın en büyük ve en sarsıcı gerçeği şu: Ekonomik güç artık Batı’dan Asya’ya kaydı! Yıllarca kapitalizmin vitrini olarak sunulan “Batı’nın orta sınıfı”, birinci kez Asya’daki devasa kitlelerin gerisinde kalmaya başladı. Bu yalnızca bir ekonomik istatistik değil; kapitalizmin “Batı merkezli refah” modelinin iflası manasına geliyor. Milanovic ayrıyeten “neoliberal küreselleşme” palavrasının da sonuna gelindiğini belirtiyor. Hür piyasa efsanesi bitti; artık gümrük duvarları, tedarik zinciri savaşları ve “küresel düzensizlik” zamanındayız.
SİSTEMİ KURTARMA TİMİ: “DEVLET MÜDAHALE ETSİN”
Peki bu çöküş nasıl durdurulacak? Michael Roberts’ın aktardığına nazaran iktisatçılar burada ikiye ayrılıyor. Sistemi “yamayarak” kurtarmak isteyenlerin başını Mariana Mazzucato ve Ann Pettifor çekiyor.
• Mazzucato, devleti misyona çağırıyor. “Sadece kriz çıktığında piyasayı kurtarmak yetmez, devlet direkt ekonomiyi yönlendiren aktör olmalı” diyerek özel sektör-kamu işbirliğine dayalı bir “ortak yeterlilik ekonomisi” öneriyor.
• Pettifor ise sorunun kaynağını “kontrolsüz finans piyasaları” olarak görüyor. İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan Bretton Woods sistemini hatırlatarak, yırtıcı finans bölümüne devletin ivedilikle gem vurması gerektiğini savunuyor.
RADİKALLER SAHNEDE: “YAMAMAYIN, YIKIN!”
Ancak herkes “reform” sözüne ikna olmuş değil. Muharrir James O’Toole üzere isimler, kapitalizmin artık “yapısal bir tıkanma” yaşadığını, gelir eşitsizliği ve krizlerin bu sistemin kaçınılmaz, düzeltilemez fıtratında olduğunu söylüyor. O’Toole’un tahlili çok daha radikal ve net: Üretim araçlarının ortak mülkiyetine dayalı planlı bir ekonomi! Ona nazaran kapitalizm ne doğaldır ne de kalıcıdır; yalnızca tarihi bir devirdir ve miadını doldurmuştur.
ASIL KIYAMET: TABİAT VE EŞİTSİZLİK
Michael Roberts, yazısının finalinde asıl tehlike çanlarının nerede çaldığını özetliyor. 2008 krizinden beri yakanızı bırakmayan finansal dalgalanmalar, servetin bir avuç insanın elinde toplanırken milyarlarca insanın güvencesizliğe itilmesi sistemin meşruiyetini sıfırladı.
Fakat en büyük darbe ekolojiden geliyor: İklim krizi ve kaynakların tükenmesi. Kapitalizmin “sürekli büyüme ve kâr” iştahı, gezegenin fizikî sonlarına toslamış durumda. Tabiatın sonlarıyla sistemin muhtaçlıkları ortasındaki bu ölümcül çelişkiyi hiçbir ıslahatın düzeltemeyeceği her geçen gün daha yüksek sesle dillendiriliyor.
Michael Roberts’ın altını çizdiği üzere; bugün kapitalizm artık yalnızca bir iktisat modeli olarak değil, tüm varlığıyla sorgulanan bir tarihi yapı. Bu tartışmadan çıkacak sonuç, yalnızca piyasaları değil, insanlığın nasıl bir geleceğe uyanacağını da belirleyecek.
