AYDIN HASAN – ASENA YATAĞAN / ANKARA – Türkiye’nin “bölgesel problemler karşısında bölge ülkelerinin inisiyatif alması” tezine dayalı dış siyaset anlayışı, memleketler arası alanda karşılık bulmaya başladı. Türkiye’nin inisiyatifi ile Gazze meselesine diplomatik tahlil için 2023’te başlatılan teşebbüsler sonucunda fiilen Türkiye-Pakistan-Mısır ve Suudi Arabistan’dan oluşan bir platform ortaya çıktı. Dörtlü platform, pazar günü İslamabad’daki dışişleri bakanları toplantısı ile tekrar dikkat çekti.
Savaş konuşuldu
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın yanı sıra Pakistan Dışişleri Bakanı Muhammed İshak Dar, S. Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan ve Mısır Dışişleri Bakanı Bedir Abdulati’nin katıldığı toplantıda; ABD ve İsrail’in İran’a akınlarıyla başlayan savaşın sona ermesi ile daha fazla yayılmasını engellemenin yolları ele alındı. Öte yandan Fidan dün, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, Suriye Dışişleri Bakanı Esad Hasan Şeybani İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi ve Pakistan Dışişleri Bakanı Muhammed İshak Dar ile de telefon görüşmeleri gerçekleştirdi. Bu gelişmeler, “Artık global ittifaklar yerine bölgesel ittifaklar mı ortaya çıkmaya başladı? Bunun bölgesel ve global tesiri ne olur? Bu ittifak genişleyebilir mi?” sorularını da gündeme taşıdı. Uzmanlar, mevzuyu Milliyet’e kıymetlendirdi…
‘ABD’Yİ DİZGİNLEME ARAYIŞI’
Emekli Büyükelçi Uluç Özülker: Dört ülke temel prestijiyle savaşın tesirini en fazla hisseden yahut hissetme noktasına gelmiş ülkeler. Suudi Arabistan’ın İsrail’le yaptığı İbrahim Muahedeleri havada kaldı. Konum değiştiriyor. Mısır önlemler alıyor, güç kullanımını kısma üzere adımlar atıyor. Pakistan zati Afganistan’la öbür bir düşünce içinde. Türkiye istikrar ögesi. Türkiye açısından şimdi bir şey yok lakin risk var. Bu ülkeler bir ortaya gelerek Amerika’yı da bir noktada dizginleyebilecek barışçıl bir tavırla süreci yürütebilir miyiz arayışı içinde. ABD ile İran ortasında mekik diplomasisi üzere bir metotla bir ortak taban bulunabilir mi diye bakılıyor. Bu yapı bir ittifaktan çok, zorunluluktan doğan birlikte hareket etme durumu. Bu halde devam ederse öteki ülkelerin de katılması mümkün olabilir lakin bu daha çok diplomatik bir genişleme olur. Askeri bir ittifak olması mümkün değil. Bu dört ülkenin ortak noktası İsrail’in yanılgı yaptığı ve ABD’nin daha ileri gitmemesi gerektiği istikametinde. Yani bunlar savaşın içinde yer almak istemiyor.
‘KÜRESEL SONUÇLAR DOĞURABİLİR’
Dumlupınar Üniversitesi Memleketler arası Münasebetler Kısmı Lideri Prof. Hüsamettin İnaç: Yalnızca bölgesel değil, global sonuçlar doğurabilecek nitelikte bir adım. Bu ülkelerin bir ortaya gelerek oluşturduğu sinerji, önemli bir jeopolitik çarpan tesiri yaratma potansiyeline sahip. Yeni devirde, global bir hegemon güç etrafında şekillenen milletlerarası tertip yerine, bölgelerin kendi öncelikleri ve sıkıntıları etrafında birleştiği, bölgesel temelli yeni bir milletlerarası nizam anlayışının öne çıktığı görülüyor.
‘ARABULUCULUK YAPMAK İSTİYORLAR’
Bilgi Üniversitesi’nden Emeritus Prof. Dr. İlter Turan: Toplantının yalnızca tarafların kendi isteğiyle yapılıp yapılmadığını, diğer ülkelere bilgi verip vermediklerini bilmiyoruz. O bakımdan tabiatıyla gelişen bir bölgesel inisiyatif olarak kıymetlendirilmesi konusunda telâşlı olmamak lazım. Şu an bölgede savaşın yayılmasını istemeyen ve arabuluculuk yapmak isteyen ülkelerin bir ortaya geldiği bir toplantı üzere görünüyor.
500 milyonluk nüfus ve ötesi
Türkiye, Pakistan, Mısır ve Suudi Arabistan’ın toplam nüfusu 500 milyona yaklaşıyor. Türkiye’nin Türk dünyası, Suriye ve Balkan coğrafyasındaki; Mısır ile Suudi Arabistan’ın 400 milyonluk Arap dünyasındaki; Pakistan’ın Güney Asya Müslümanları ile diaspora üzerindeki tesir alanı, dört ülkenin gücünü bu nüfusun daha ilerisine taşıyor.
TÜRKİYE: Yaklaşık 86 milyon nüfusa sahip. Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP) bakımından dünyanın 11. büyük, nominal GSYİH bakımından ise 17. büyük iktisadı. NATO’nun en büyük ikinci ordusu olan Türk Silahlı Kuvvetleri, dünyanın en güçlü sekizinci ordusu. Ulusal muharip uçak KAAN ile uçak gemisi projeleri sürerken, Altay tankınının seri üretimi başladı. SİHA alanında başkan ülkelerden biri.
PAKİSTAN: 258 milyon nüfus ile dünyanın en kalabalık beşinci ülkesi. Türkiye ile tarihten gelen güçlü bağları var. Tıpkı vakitte Çin ile esaslı bağlantılara sahip. Dünyanın en güçlü 13. ordusu. Yaklaşık 180 nükleer savaş başlığına sahip olduğu belirtiliyor. Nominal GSYİH bakımından dünyada 38-46. sıralar ortasında, SAGP bazında ise dünyanın 22. yahut 23. büyük iktisadı.
MISIR: 120 milyon nüfus ile Arap dünyasının en kalabalık ülkesi. Afrika’nın en büyük üç iktisadından biri. GSYİH açısından dünya sıralamasında yaklaşık 44. sırada. Stratejik Süveyş Kanalı’nı denetiminde tutuyor. Dünyanın en güçlü ordusuna sahip birinci 15 ülke ortasında.
SUUDİ ARABİSTAN: SAGP bazında 14. büyük, nominal olarak ise 19. büyük iktisat. Dünyadaki kanıtlanmış petrol rezervlerinin yüzde 18’ine sahip. Dünyanın en güçlü 25. ordusuna, bilhassa ABD ve Avrupa menşeli en çağdaş hava savunma sistemleri ile savaş uçaklarına sahip.
Dünyada da konuşuluyor
İslamabad’daki dörtlü toplantı, dünya basınında da değerli ölçüde yer buldu.
The Wall Street Journal üzere ünlü Amerikan yayınları, Fidan’ın iştirakini bölgesel diplomasi trafiğinin artması ve güç güvenliği ile Hürmüz Boğazı riskleri çerçevesinde ele aldı.
Avrupa basınında BBC, Le Monde ve Der Spiegel üzere yayınlarda toplantı, Türkiye’nin bölgesel rolü ve Avrupa ile ilgileri bağlamında değerlendirildi.
Rus basınında toplantı, bölge ülkelerinin ortak hareket etme kapasitesi ve çok kutuplu dünya tertibi vurgusuyla haberleştirildi.
Çin’den CGTN, Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning’in değerlendirmesine de yer verdi. Sözcü, Orta Doğu’daki tansiyonları azaltmaya ve diyaloğu tekrar başlatmaya yönelik tüm eforları desteklediklerini belirtti.
Jerusalem Times’ta dört ülkenin oluşturduğu blokun
500 milyon kişi temsil ettiği belirtildi. Prof. Elie Podeh tarafından kaleme alınan tahlilde; “Küresel güç istikrarı Orta Doğu ve Asya merkezli yeni bir kırılma yaşıyor. Türkiye ve Mısır’ın teknolojik ve siyasi atılımı, Pakistan’ın nükleer gücü ve Suudi Arabistan’ın finansal kapasitesiyle şekillenen yeni blok, İsrail-BAE-Hindistan eksenine karşı yükseliyor” tabiri yer aldı.
Middle East Eye’ın haberinde, dört ülkenin bakanlarının, güçlerini birleştirme yollarını görüştükleri tabir edilirken, Türkiye’nin geçen yıldan beri Pakistan ve Suudi Arabistan ile bir güvenlik mutabakatı arayışında olduğu söz edildi.
Pakistan’ın bölgesel rakibi Hindistan’da “İslami NATO mu geliyor?” başlıklı haberlerde dört ülkenin yeni bir mutabakat arayışında olduğu tabir edildi.
