Günümüz dünyasında savaşlar sırf cephelerde kazanılıp kaybedilen askeri mücadeleler olmaktan çıkmış; toplumların psikolojisini, kimliğini ve dayanıklılığını direkt etkileyen çok katmanlı krizlere dönüşmüştür.
Son günlerde ABD / İsrail’in İran’a karşı başlattıkları haksız akınlar etrafında şekillenen tartışmalar, çağdaş savaşın hudutlarını, memleketler arası hukuku ve toplumların bu baskılara nasıl reaksiyon verdiğini tekrar gündeme taşımaktadır.
Zira çağdaş dünyada dış müdahalelerin farklı toplumlarda farklı sonuçlar doğurduğu bir gerçektir. Afganistan, Irak, Libya, Suriye ve son olarak Venezuela üzere ülkelerde yaşanan süreçler, dış baskıların tek başına belirleyici olmadığını; iç toplumsal yapıların, kurumsal dayanıklılığın ve ortak kimlik şuurunun en az dış etkenler kadar değerli olduğunu göstermiştir. Bu toplumlarda ya direniş olmamış ya da değerli direnişler yaşanmış olsa da; fakat uzun müddetli çatışmalar, iç bölünmeler ve kurumsal zayıflıklar, toplumsal bütünlüğü önemli halde zorlamıştır.
Ancak bu tablo içinde en dikkat cazip sorulardan biri şudur: Neden birtakım toplumlar ağır baskılar ve tehditler karşısında çözülürken, İran, daha da kenetlenerek direnç gösteriyor?
Bu sorunun karşılığını ararken İran toplumunun direniş refleksini anlamak, değerli bir örnek sunar. İran halkının savaş ve kriz anlarında gösterdiği dayanışma; iki kıymetli ögesi ön plana çıkarmaktadır: 1- Vatan sevgisi, 2- Şehadet anlayışı.
Bu dayanışma ruhu, sadece güncel siyasi motivasyonlara değil, derin tarihsel köklere, güçlü bir inanç sistemine ve ortak bir mana dünyasına dayanır. Öteki bir tabirle bu direniş, anlık bir reaksiyon değil; yüzyılların biriktirdiği bir toplumsal refleksin dışa vurumudur.
İran’ın bin yıllarca tarihî sürekliliği bu noktada belirleyici bir rol oynar. Pers İmparatorluğu’ndan Sasani İmparatorluğu’na uzanan köklü devlet geleneği, İran toplumunda güçlü bir “ortak kader” şuuru oluşturmuştur. Bu bilinç, dış tehdit algısının yükseldiği periyotlarda ferdi ve grupsal farklılıkların geri plana itilmesini, buna karşılık ulusal kimliğin ön plana çıkmasını sağlar. Tarihsel hafıza, burada sırf geçmişe ilişkin bir bilgi değil; bugünü şekillendiren faal bir ögedir.
Bu tarihî tabana eşlik eden en güçlü ikinci öge ise inanç dünyasıdır. İran toplumunun büyük çoğunluğunun bağlı olduğu Şii İslam geleneği, zulme karşı direnişi ve fedakârlığı merkezine alan güçlü bir anlatı üretmiştir. Bu anlatının kalbinde yer alan Kerbela Olayı, yalnızca bir tarihî olay değil; birebir vakitte bir direniş paradigmasıdır. İmam Hüseyin figürü etrafında şekillenen bu hafıza, İran toplumunda adalet uğruna bedel ödemeyi yasallaştıran ve hatta yücelten bir mana dünyası oluşturur.
Tam da bu noktada İslami ve Kurani bir kavram olarak “şehadet” anlayışı devreye girer. Şehadet, İran toplumunda sırf bireysel bir inanç kategorisi değil; toplumsal mobilizasyonu mümkün kılan güçlü bir motivasyon kaynağıdır. Mevt, bir son olmaktan çıkar; hakikat ve adalet uğruna verilen şuurlu bir fedakârlık ve ebedi memnunluk olarak tekrar anlamlandırılır. Bu durum, savaş ve kriz anlarında bireylerin endişe eşiğini düşürürken, toplumsal dayanışmayı ve direnç kapasitesini artırır. Beşerler sadece bir toprak kesimini savunduklarına değil; tıpkı vakitte tarihlerini, inançlarını ve kimliklerini koruduklarına inanırlar.
Bu direniş refleksinin somut yansımalarından biri de, İranlıların gösterdiği toplumsal davranışlarda görülmektedir. Dikkat cazip biçimde, yurt dışında yaşayan birçok İranlının sıkıntı vakitlerde ülkelerine geri dönerek savunmaya katkı sunma isteği, bu güçlü inanç ve aidiyet hissinin bir göstergesi olarak öne çıkar. Bu durum, yalnızca siyasi bir bağlılıkla değil; tarih, kimlik ve inanç temelinde şekillenen derin bir “vatan algısı” ile açıklanabilir. Toplumun kıymetli bir bölümü için ülkeyi terk etmek bir seçenek olarak görülmez; bilakis sıkıntı vakitlerde birlikte kalmak ve direnmek, kolektif bir sorumluluk olarak algılanır.
İran tarihinde bu dinamiklere rastlamak mümkündür; fakat çağdaş tarihteki en çarpıcı örneği Saddam Hüseyin devrinde İran’a dayatılan haksız savaş örneğidir. Sekiz yıl süren bu yıpratıcı savaş, İran toplumunun her bölümünü direkt etkilemiş; lakin tıpkı vakitte güçlü bir dayanışma ve direniş kültürü üretmiştir. Geniş halk kısımlarının istekli olarak savaşa iştirak etmesi, ekonomik zorluklara karşın sürdürülen iç dayanışma ve “direniş” fikrinin toplumsal kimliğin merkezine yerleşmesi, bu sürecin en besbelli sonuçları olmuştur. Bu tecrübe, bugün de İran toplumunun kolektif hafızasında canlılığını korumaktadır.
Sonuç olarak İran örneği bize değerli bir gerçeği hatırlatır: Bir toplumun kriz anlarında gösterdiği direnç, sadece sahip olduğu askeri ya da ekonomik kapasiteyle açıklanamaz. Asıl belirleyici olan; tarihsel hafıza, ortak kimlik, kültürel derinlik ve bu ögelerin birleşiminden doğan mana dünyasıdır. Şehadet anlayışı üzere kavramlar ise bu mana dünyasının en güçlü yapı taşları ortasında yer alır.
Asıl sıkıntı, toplumların kriz anlarında hangi kıymetler etrafında kenetlendiği ve bu pahaların ne kadar köklü olduğudur. İran toplumu, bu açıdan bakıldığında, çağdaş dünyada toplumsal dayanıklılığın nasıl inşa edildiğini gösteren dikkat cazibeli örneklerden biri olmaya devam etmektedir.
Seyid Kasım Nazemi
İran Türkiye Büyükelçiliği Kültür Müsteşarı
